Buradasınız:Anasayfa » Türk Tarihi » Vatan özlemi konulu Tatar manileri

Vatan özlemi konulu Tatar manileri

Qısqa Cırlar (Türkçe karşılığı, maniler), Tatar Halk edebiyatının en yaygın türü sayılmaktadırlar.

Tatarların yaşadığı çok geniş coğrafyada İdil ve Kama nehri civarı ve Ural dağından Sibirya’ya kadar her köyde, her şehirde, hayatın bütün gerçeklerini, insanoğlunun bütün duygularını en güzel şekilde anlatan manilere sık rastlanmaktadır.
Tatar manilerinde çeşitli konular işlenmiştir: günlük hayat, içtimaî ve şahsi sıkıntılar,yiğitlik, geleceğe olan umutlar, çeşitli nedenlerden dolayı gurbet ellerde kalan insanların vatan özlemi, kızların acıklı kaderi, medresede eğitim gören şakirtlerin hayatı ve duyguları, dostluk akrabalık, yaşam felsefesi, aşk, ahret hakkında düşünceler vb. Bunlardan, doğduğu büyüdüğü yerden ayrılıp yabancı ellerde yaşamak zorunda kalan garibanların duygularını yansıtan maniler felsefî ve ibret verici içerikleri ile ayrıca dikkati çekmektedirler.
Tatar Türkleri çeşitli nedenlerden dolayı (açlık, zorla Hıristiyan dinine geçirme, mutlu ve bol kazançlı hayat arama, evlilik vb.) vatanlarından uzaklaşmak, yaşadıkları yerleri terk etmek zorunda kalmışlardır. Ana-babasını, kardeşlerini, köyünü, memleketini bırakıp Rusya ve Kafkasya, Orta Asya ve Sibirya bölgelerine, maden ocağı ve fabrikalara gidip mevsimlik işe girerek en ağır işleri yapmışlardır. Birçoğu hayallerine ulaşamadan memleketlerine geri
dönmüş, bazıları ırgata dönüşmüş, bazısı daimi işçi olup farklı yerlerde kalmıştır. “Yabancı memlekette mutluluk arayanlar, ırgatlar, maden işçileri hakkındaki maniler” adlı bölüm bu tür
manileri içine almaktadır. Bildiğimiz gibi, bir dörtlükten oluşan mani anlam bütünlüğü gösterir. Genellikle ilk iki dize doldurma dizedir, anlam ağırlığı ve verilmek istenilen mesaj üçüncü ve dördüncü dizededir. Tatar manilerinde ilk iki dizede sonraki iki dizede verilecek olan mesaja hazırlık olarak Tatarların yaşadıkları ya da terk edip gittikleri yerlerin, şehir ve nehirlerin adları verilmektedir: Ağıydel (Akidil), Kazan, Ufa, Orenburg, Samara, Astrahan; Mäskäw (Moskova), Katerinbur (Yekaterinburg), Piter (SanktPetersburg), Donbass, İstanbul. Akidil nehrinin sık anılması da Tatarların memleketlerinde bulunan akarsulara hep bir özlem ve
saygı duyduklarının bir göstergesidir:
Qazan yıraq, Qazan yıraq,            Kazan ırak, Kazan ırak,
Qazannan Mäskäw yıraq;             Kazandan Moskova ırak.
Qaytır idem, ilem yıraq,                Dönerdim de ilim ırak
Qaytmasam yana yöräk.(1308)1 Dönmesem yanar yürek.2
Piternıñ uramnarı,                         Piter’in sokakları
Uram sayın şämnäre;                    Her sokakta mumları;
Rizıq qayda, bändä şunda –         Rızk nerede biz orada,
Rizıq yörtä bändäne. (777)           Biz rızkın oğulları.

 

Ay yanında yaqtı yıldız                            Ay yanında parlak yıldız,
Ul İstambul cirendä.                               O İstanbul yerinde.
Bähetle ata balaları                                 Bahtlı ata çocukları
Yöri tuğan ilendä.(827)                          Yürürler öz ilinde.
Alısta la cirdän kürenäder                     Çok uzak yerden de görünür o,
Ağıydelkäylärneñ aq taşı;                       Akidil nehrinin ak taşı.
Qayda ğına barıp qayda ğına yörmäs  Nerelere gidip nerede yürümez
İr başkayı belän at başı.(746)                Yiğit başı ile at başı.
Orenburnıñ üre bigräk biyek,               Orenburg’un tepesi çok yüksek
Alıp menä atnıñ himmäte;                    Aşır onu atın himmeti.
Çit illärdä yörsäñ , häsrät çiksäñ,        Yaban elde kalıp hasret çeksen
Belenäder dus-iş qıymmäte. (747)      Bilinir arkadaş kıymeti.
Kilgän idem min Donbassqa                Gelmiş idim ben Donbass’a
Bayımammı dip aqçağa.                        Doymak için paraya.
Min kiläsen belmägännär                     Gelir diye bilmemişler,
Çäçmägännär baqçağa (889)               Ekmemişler tarlaya.

Donbass, Ukrayna’da olan bir şehir ismidir. Bu şehirde kömür madenleri var ve Tatarlar genelde para kazanmak için oraya giderlermiş. İşte maden ocaklarında çalışmak için vatanını terk edenler güneş ışığına hasret kalıp, yeraltında “seksen saat” çalışarak aslan gibi yiğitler bir deri bir kemik kalmışlardır. Kömür tozu soluyarak gecesini gündüzüne katsa da işçilerin eline para geçmemiş, karanlık ve derin maden çukuru işçiye dar bir mezar olarak görünmüştür. Bütün bu sıkıntılara bir de vatan özlemi eklenmiş:

Şahta öslären qaplağan                            Maden üzerini örtmüş
Közge sarı yafıraq.                                     Sonbaharda sarı yaprak.
Östä mikän asta mikän                            Üstte mi ki altta mı ki
Bezgä yazğan tufıraq. (880)                    Bize nasip olan toprak.

Gurbet acısını nerede çekerse çeksin insan hep kendi vatanını, doğup büyüdüğü, büyüyünce de alnın teri ile suladığı öz toprağını, yurdunun şifalı havasını, tatlı suyunu, orada yetişen ağaçları kuşları özler:

Sanduğaçlar su eçälär                              Bülbüller su içerler
Sunıñ tirän cirennän;                              Gölün derin yerinden.
Kemneñ kitäse kilsen soñ                       Kimlerin gidesi gelsin
Üze tuğan ilennän. (1337)                       Doğduğu öz ilinden.
Salqın çişmä buylarında                          Soğuk pınarın başında
Atlar eçersäñ ide;                                      Atlar içirsen idi.
Tuğan-üskän illäreñdä                            Doğup büyüdüğün ilde
Ğomer kiçersäñ ide. (1314)                    Ömür geçirsen idi.
Suda susar yözgän çaqta                         Suda sansar yüzdüğü an
Sığla mikän billäre?                                 Kıvrak kıvrak mı beli.
Härkemneñ dä üznä yaqın                     Herkesin burnunda tüter
Tuğan-üskän illäre. (1306)                    Öz vatanı, öz ili.

Arğamaq digän asıl söyäk                       Argamak adlı asilzade
Peçännärne dustom aşamas.                  Kuru otu dostum hiç yemez.
Qaya da barsam ber ük qoyaş –              Nereye gitsem de aynı güneş,
Tuğan-üskän cirlärgä oşamas.(1279)   Fakat vatanıma hiç değmez.
Qır qazları oça almıy                                Yaban kazları uçamaz
Qanatı qayırılgaç;                                     Kanatları kanırılsa.
Moñsız bala da moñaya                          Dertsiz çocuk da üzülür
İlennän ayırılğaç.(1333)                         Öz ilinden ayrılırsa.
Mendem atnıñ tolparın,                         Bindim atın Tulpar’ına
Oçıp barğan qoş kebek;                          Uçup varan kuş gibi.
Tuğan illärdä yörgänem                         Vatanımda gezdiklerim
Qaldı kürgän töş kebek.(1318)              Kaldı tatlı düş gibi.

Memleketinde geçirdiği hayat yaban ellere düşen insanın aklında en mutlu anılar olarak yaşamaya devam eder. Bu yüzden de geride kalan vatan manilerde “altın beşik”, “asil,güzel yer” olarak adlandırılır. Memleket, insanın çocukluk hatıralarını, gençlik coşkusu ve hayallerini kendine sindiren, ekin, buğday, keten ekip biçtiği tarlalarını, çilek fındık topladığı ormanları, kendisinin ve atının susamasını gideren çeşmeleri sığdıran en aziz yerdir. O, asla
yabancı ellerle kıyaslanamaz, en güzel yerler bile insanın hafızasından vatanını silemez:

Yefäk tä genä bilbaw çite uqa,            İpektendir kemerim kenarı sim,
Çişäsem lä kilmi bilemnän.                Çözmek hiç istemem belimden.
Tuwıp üskän ilem – altın bişek,        Doğduğum vatanım altın beşik,
Kitäsem lä kilmi ilemnän.                  Gitmek hiç istemem ilimden.
Bez barası illärgä                                  Biz gidecek ellere
Boday çäçkän cirlärgä;                        Buğday saçmış yerlere.
Boday tügel, altın bulsın,                    Buğday değil altın olsun,
Citmi tuğan illärgä.(1346)                  Değmez doğduğu illere.
Arğı yaqta aq citen,                              Öbür taraf ak keten,
Birge yaqta kük citen;                         Bu tarafta gök keten;
Yat cirlerde ğomer uzdıru                  Gurbette ömür geçirmek
Ay-hay tuğanım, bik çiten.(734)       İnsanı mutsuz eder.
Könnäre dä qarañğı ide                      Günleri de karanlıktı
Bez yöregän cirlärneñ;                        Biz yürüyen yerlerin.
Havaları da şifalı                                  Havası da şifalıdır
Tuğan-üskän illärneñ.(1334)            Doğup büyüyen illerin.
Uraq uğran cirlärem,                          Orakla biçtiğim yer,
Peçän çapqan cirlärem;                     Otunu biçtiğim yer,
Kük çäçäktäy kükräp qaldı                Gök rengi çiçekte kaldı
Tuqan-üskän cirlärem.(1316)           Doğup yetiştiğim yer.
Biyek tawğa mengän çaqta               Yüksek dağlara binerken
Borılıp kitkän yul bulır;                     Kıvrak kıvrak yol olur.

Asıl irlär, matur cirlär –                     Asil erler, güzel yerler
Bezneñ tuğan il bulır.(1349)            Doğduğumuz il olur.

Vatan özlemi konulu manilerde Tatar halkının hayatında yer alan ve halk edebiyatında da önemli yere sahip olan Türklerin vazgeçilmez sevdası at ve onun en asil türleri Argamak, Tulpar, Akbüz; su hayvanı olarak sansar; kuşlar olarak turğay (turgay), bılbıl (bülbül), aqqoş (kuğu), qır qazı (yaban kazı), laçın (laçin) dile alınmaktadır. Ayrıca, kuşlar burada sadece vatanı hatırlatan bir unsur değil, onlar gurbette kalan kimsenin selamını vatanına götüren arabulucu olarak da çıkmakta karşımıza:

Tuğan ilem qay tarafta? –                Doğduğum il hangi yönde?
Almas idem küzemne;                     Almaz idim gözümü.
Oçıp barğan qoş artınnan               Uçup giden kuş ardından
Äyter idem süzemne.(1305)           Söyler idim sözümü.
Qoşlarım, qaya oçasız,                    Kuşlar nereye yolunuz
Ällä bezneñ illärgä?                         Yoksa bizim illere?
Oçsağız bezneñ illärgä,                   Bizim ile uçarsanız
Sälam – neçkä billärgä.(1317)        Selam ince bellere.

Manilerde, gurbette kalan insanın acılarını arttırmak için, kendi yuvasını, yavrularını terk edip yuva, çocuk hasreti çekmeye mahkum bir kuş olarak bilinen guguk kuşu tasviri de kullanılır:

Qıçqırma, küke, qarşımda,                      Ötme guguk benim karşımda.
Qıçqır ağaç başında;                                 Ötsen öt sen ağaç başında.
Tuğan ildän ayrılğanğa                            Vatanımdan ayrılınca artık
Qayğı-häsrät başımda.(1322)                 Kaygı-hasret benim başımda.
Urmannardan çığar tüşe çuwar             Ormandan çıkar alaca göğüs
Urman buylarınıñ kükese;                      Orman boylarının guguğu.
Çittä bähet ezläp yörgännärneñ            Gurbet elde baht arayanların
İlgä äylänep qaytmıy kübese.(758)       Memlekete dönmüyor çoğu.

Tatarlar yerleşim alanlarını çok eski devirlerden beri su kenarlarına ve ormana yakın yerlere kurmuşlardır. Bu yüzden de manilerde, türkülerde orman ve ormandaki ağaçlar, bitkiler, hayvanlar, kuşlar sık dile getirilir. Ağaç türleri olarak manilerde en sık kullanılan
ağaçlar kaygı, üzüntü ağacı olarak bilinen qayın (kayın) ve Tatar halkının günlük hayatında en eski devirlerden beri önemli yere sahip olan tal (söğüt), qarama (karama ağaç), imän (meşe),miläş (üvez), balan (kar topu) ağaçlarıdır:

Aq qayınğa ürläp üskän                         Ak kayına sarılarak
Quyı zäñgär göl bit ul.                            Biten mavi çiçektir;
Tuğan ildän çitkä kitü                            Vatandan gurbete gitmek
Äcäl belän ber bit ul.(779)                     Ecel gibi gerçektir.
Biyek tawnıñ başlarında                        Yüksek dağın tepesinde
Çäçäk atqan ber balan;                          Çiçek açmış bir balan.
Çit illärdä yalğız yöri                              Yaban elde yalnız yürür
Çäçäk kebek ber balam.(803)              Çiçek gibi tek balam.

Bahçedeki güller, bağda yetişen hıyar, pencere önünü kapatan kuşburnu, ormanda ve tarlada yetişen gök çiçekler, bu çiçeklerden bal toplamak için vızıldayıp uçuşan arılar, hepsi manilerde vatan özlemini anlatabilmek için en güzel biçimde kullanılır:

Baqça işegen açıp quy,                            Bağa giden kapıyı aç,
Qoyaş töşsen qıyarğa;                             Güneş düşsün hıyara;
Miña Hoday şulay yazğan –                   Bana nasip yaban elde
Çittä rizıq cıyarğa.(787)                          Rızkımı toplamaya.
Karağaylar üsä, ay, dan öçen,                Çam ağacı büyür şan için,
Bal qortları oça bal öçen.                        Arılar uçuşur bal için.
İllärennän bizep, dönya gizep               Vatanından bezip dünya gezip
Yeget mesken yöri mal öçen. (756)      Aciz yiğit yürür mal için.

Özlem çekenler Tatar manilerinde kendi durumlarını bildirmek için genelde eçem yana (içim yanıyor), yamansılıym (özlüyorum), sağınamın sarğayamın (özlüyorım sararıyorum) gibi ifadeler kullanmaktadırlar. Ayrıca, Tatar Türklerine özgü olan ve vatan
özlemini bildiren daha bir kelime de cirsü kelimesidir. Cirsü fiili, cir (yer) kelimesinden türemiş olup, insanın doğduğu yerine, toprağına olan özlemini anlatmak için gurbette kalanların vatan hasretini anlatma amacı ile kullanılır. “Kadış Mergen” destanında vatanından
uzağa gitmek zorunda kalan Kadış Mergen, belli bir süre geçince “Cirle cirsede, sulı susadı.
Bu yorttan üz yortıma qaytmaq kirek” (Yerliyi yer çekiyor, suluyu su çekiyor, artık bu ülkeden kendi yurduma dönmem gerekiyor”) der.3
Burada, bir insanın kendi toprağını, içtiği suyunu özlediğini görmekteyiz. Aynı fiile manilerde de rastlıyoruz:

Yamansılıym, cirsiyem,                        Özlüyorum, yer çekiyor,
Cirne yatıp isniyem;                             Toprağı yatıp koklarım.
Üz illärem bulmağaçtın,                      İlim olmadıktan sonra
Yat cirlärdä nişliyem?!(1343)             Yaban elde ne yaparım?

Gurbette kalan insanın toprağı yatıp koklaması, vatanından gelen bir avuç toprağa ihtiyaç duyması, vatanına dönebildiği zaman da ilk iş olarak dizini çöküp doğduğu büyüdüğü toprağı öpmesi en eski çağlardan gelen güzel bir gelenektir. Biz bu geleneğe Tatar halkının
hem destanlarında hem çağdaş nesrinde sık rastlamaktayız. Mirgaziyan Yunus’un “Bizim Evimiz Söğütlerin Altındaydı” adlı eserinde kader cilvesi ile İspanya’da gurbet acısı çeken bir Tatar bayanı tesadüfen rastladığı Tatar gemicilerinden gemide vatanından gelen bir avuç toprağın olup olmadığını sorar…
En sık görünen sarğayamın (sararıyorum) fiili Tatar Türkçesi’nde sağış (özlem) kelimesi ile ses benzerliği göstermekte, bu yüzden de onlar sık sık yan yana kullanılmaktadırlar. Sağış, sarğayu kelimeleri ile bir arada ayrıca sarı renk de sık anılır:sonbaharın sert rüzgarında yere düşen sarı yaprak, sararan çiçek, sarı kemer dizgin, hasretten sararan yüz vb.

Yafraq töşä cirlärgä                             Yaprak düşer yerlere,
Közge qatı cillärdä;                             Güzün çok sert yellerde.
Sağınırım sarğayırmın                       Özlerim de sararırım
Yalğızım çit cirlerde.                           Yalnızım yad ellerde.

Sarı qayış dilbegälär                            Sarı kemer dizginler
Bezneñ atlarda ğına;                           Ancak bizim atlarda.
İrtän torsam ike küzem                      Sabah kalksam iki gözüm
Tuğan aqlarda ğına.(1326)                 Memlekette, vatanda.
Sarı at ciktem, sazlar kiçtem,             Sarı atı koştum, sazı geçtim,
Sarı atım salqın alsın dip;                   Sarı atım soğuk alsın diye;
Çit illärdä bik küp yördem                  Yaban elde uzun süre kaldım
Ğaziz başım ğıybrät alsın dip.(744)  Aziz başım ibret alsın diye.

Manilerde ilgi çeken daha bir detay, yaban elde kalan insanın kendi yalnızlığını dağ simgesi aracılığıyla anlatmasıdır. Dağ, Doğu ve Batı edebiyatlarında sık kullanılan bir tasvirdir.

Dağ, yerden yükselen ve göklere aşan vaziyette olmasından dolayı insan ruhunun ne kadar yalnız olduğunu ve bu yalnızlığın yüceliğini bildirir. Ayrıca dağ, aşılmaz engelleri ve ulaşılmaz diyarları da simgeler. Yani gurbette kalan ile vatanı arasında olan engel ya da
garibanın yalnızlığını paylaşan mekân olarak çıkar karşımıza:

Alıstan qarap kürengän                         Uzaklardan görünmekte
Biyek kenä tawnıñ billäre;                    Bu yüksek dağın beli.
İr-yeget mesken qaytır ide,                   Yiğit zavallı dönerdi,
Yıraqqay cirdä qalğan illäre.(740)      Uzakta kaldı ili.
Tora torğaç min utırdım                       Ne yapayım ben oturdum
Biyek taw billärenä;                               Yüksek dağın beline.
Bez tügel qoşlar moñaya                       Kuşlar bile can atıyor
Qaytırğa illärenä.(1340)                        Dönmek için iline.

Manilerde insan duyguları hep doğa tasvirleri ile örülüp verilmektedir. Meselâ gurbette kalan biri acısının ne kadar şiddetli olduğunu bildirmek için güzün esen sert rüzgar,kışın kopan fırtına veya boran gibi doğanın verdiği sıkıntıları dile getirmekte. Bir gün
memlekete dönme umudu ise yeni yağan kar ile kıyaslanmakta çünkü kar, aklığı paklığı ile umut düşüncesine en yakın olan doğa olayıdır:

Ap-paq ap-paq qar mikän,                     Apak olan kar mı ki,
Yawmağan cir bar mikän?                     Yağmayan yer var mı ki?
Tuğan-üskän illäremdä                          Doğup büyüdüğüm ilde
Rizıqlarım bar mikän?(1323)                Benim rızkım var mı ki?
İşek aldım ap-paq, ap-paq –                  Bizim avlumuza apak
Qarlar yawğan irtäräk;                           Kar yağmıştır pek erken.
Alla birsa illäremä                                   Nasip olsa vatanıma
Qaytırmın cäy citäräk.(1342)                Dönerim yaz gelirken.

Gurbette kalan insanlar hiçbir zaman memlekete dönme umutlarını yitirmemişlerdir.Belki bu umut yaşatmıştır onları yaban ellerde, bu umutla aşmışlardır gurbetteki sıkıntıları,kim bilir:

Çäçäk idek illärdä,                                   Çiçektik biz illerde,
Çäçeldek çit cirlärgä;                              Ah saçıldık ellere.

Tağı da çäçäk bulır idek                         Gene çiçek olurduk biz
Qaytsaq tuğan illärgä.(801)                  Dönsek eğer illere.
Saw bulıqız kürmäsäm,                         Esen kalın görmesem,
Şät qaytırmın ülmäsäm;                       Ben dönerim ölmesem;
Açı häserätlär kürep                              Acı hasret çekip eğer
Yalğız gürgä kermäsäm.(819)             Yalnız güre girmesem.

Tatar manilerinde Tatar Türklerinin sadece özlemleri, dertleri, ortak duygu ve davranışları yansıyor dersek pek doğru olmaz. Onlarda biz Kazan Tatarlarının kültürüne ait gelenek ve göreneklerin izlerini de görüyoruz. Meselâ, yukarıda verilen örnek manilerde Tatar Türklerinin ekin, ot biçme işleri, tarlada buğday, keten, bostanda da sebze yetiştirme ile ilgili bilgilere rastlıyoruz.
Bütün Türk boyları gibi Kazan Tatarları da süs eşyalarına çok önem vermişlerdir. Tatar kızları eskiden de günümüzde de güzelliklerini tamamlamak için takıla kullanırlar.
Aşağıda örnek göstereceğimiz manilerden Tatar kızlarının uzun saçlı olup, beliklerinin ucuna çulpılar (gümüş para), kulaklarına altın küpe, bileklerine bilezik, ince parmaklarına yüzük takma, üzerlerinede ak kumaştan yakası işlemeli entari giyme alışkanlıkları olduğunun öğrenebiliriz:

Ağıydeldän su alğanda                          Akidil’den su alırken
Çıltırattım çulpımnı;                             Şıngırdattım çulpımı.
Tuğan ilem isemä töşep,                      Vatanım aklıma gelip
Bülderäder yoqımnı.(1345)                 Böldürüyor uykumu.

Siblä çäçem, siblä çäçem,                    Dağılır saçım, dağılır saçım
Siblä çäçem bilemä;                              Dağılır saçım belime.
Tönlä töşläremdä genä                        Ancak gece rüyalarda
Qaytıp kiläm ilemä.(1338)                  Dönüyorum ilime.

Qulımdağı baldağımnıñ                      Elimdeki yüzüğümün
İsemnäre Göndäli;                               Adı olur Gandeli.
Tuğan illärdä torunıñ                          İlde geçen her dakika
Ber minutı ällä ni.(1332)                    Çok mutlu eder beni.

Aqlı sitsı külmägemneñ                     Ak kumaştan entarimin
Yaqaların kem uyğan;                        Yakasını kim oymuş.
Kitäsem kilep kitmimen,                   İsteyerek gitmiyorum,
Tuğan ildän kem tuğyan. (792)        Öz ilinden kim doymuş.

Bu manilerde anladığımız gibi bir kız çocuğunun hasreti anlatılmaktadır. Tatar halk edebiyatında kızların kaderi gurbet konusu ile el ele gelmektedir. Kızlar, gelin olup genelde yabancı bir köye, yabancı bir ülkeye gitmek zorunda kalmışlardır.

Bir evlendikten sonra memleketlerine geri dönme imkânları da olmamıştır. O yüzden vatan özlemi konulu manilerin
çoğu duygularını çok yoğun yaşayan mukaddes zatlar, kızlar ve kadınlar tarafından icat edilmiştir.

Maniler, kültür aktarımında önemli bir görev üstlenir. Yüzyılların bilgi ve deneyimleri manilerin aracılığıyla genç kuşaklara aktarılır. Dertlerine derman bulamayan gurbetçilerin duyguları ve umutları Tatar manilerinde bütün dramatizemi ile açılmakta olup, Tatar
Türklerine bugün de vatan sevgisi aşılamaya devam etmektedir.

Yard. Doç. Dr. Çulpan ZARİPOVA ÇETİN Muğla Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü

Yazar Hakkında

Yazılar sayısı : 1567

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*

* Copy This Password *

* Type Or Paste Password Here *

10.477 Spam Comments Blocked so far by Spam Free Wordpress

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

Üstüne gidin