Buradasınız:Anasayfa » Türk Tarihi » Türkmen Türkçesinde Ay Ekinin Tezlik işlevi

Türkmen Türkçesinde Ay Ekinin Tezlik işlevi

Özet
Türkmen Türkçesi ile Türkiye Türkçesi arasında şekil bilgisi açısından az da olsa farklılıklar görülmektedir. Bu farklı yapılardan bazılarının Türkmenistan’da yapılan çalışmalarda da tüm yönleri ile izah edilmediği için,değerlendirilmesi zorlaşmaktadır. -Ay eki de bunlardan biridir. Bu ekin bazı işlevleri tam izah edilmemiştir. Bu yüzden kimi zaman gereksiz kullanım gibi görünmektedir. Bu çalışmada ekin farklı bir yönüne, tezlik işlevine değinilmiştir.

Giriş:
Türkmen Türkçesi ile Türkiye Türkçesi aynı gruba mensup şiveler olmalarına rağmen az da olsa aralarında şekil bilgisi ile ilgili farklılıklar vardır. Bazı çekim ekleri her iki şivede de ortak iken bazılarında işlevsel açından farklılıklar olabilmektedir. Türkmen Türkçesindeki eklerin büyük bir çoğunluğu Türkiye Türkçesinde de kullanımda olduğu için anlaşılması ve işlevinin belirlenmesi kolaydır.

Fakat bazı ekler Türkiye Türkçesinde kullanılmadığı için bu durum eklerin anlaşılmasını ve doğru değerlendirilmesini zorlaştırmaktadır.

Türkmenistan’da yapılan çalışmalarda bazı eklerin sadece bir işlevi ele alınmış; bütün değerlendirmeler bunun üzerinden yapılmıştır. İşte bu eklerden birisi de -Ay ekidir. Türkmen Türkçesinde, “İşligin
Buyruk Forması”1“İşligin Buyruk Şekili”2 şeklinde adlandırılmaktadır.

Türkiye Türkçesinde bu eke en yakın biçimbirim, birinci teklik şahıs için kullanılan emir ve istek3 eki -AyIm4 Türkmen Türkçesinde de birinci teklik şahıs -AyIn şeklinde kullanılmakta, hem emir eki5
hem de istek eki6 olarak değerlendirilmektedir.
Dede, üşärsiñiz, bärik geläyiñ! – diyen arassa, şadıyan ses eşidildi. “Baba üşürsünüz buraya gelin! – şeklinde berrak, neşeli ses duyuldu” (DT) Fakat tek başına bir -Ay eki Türkiye Türkçesinde bulunmamaktadır. Bu ekin, Türkmen Türkçesinde şüphesiz emir ve istek işlevleri de vardır. Ancak ekin bazı kullanımları işlevi konusunda kafa karıştırmaktadır. Ek hiçbir emir veya istek bildirmemekte; gereksiz gibi gözükmektedir.
Azimov, bu ek ve menşei hakkında şunları söylemektedir:
İkinci teklik şahsa –ay/-ey eki bütün eklerden sonra eklenerek bir tür izin verme anlamına eş değer emir kipi oluşturulmaktadır.
Mesela: Al-ay, yaz-ay, gör-äy vb.

Bu yapının aslında fiil, zarf fiil ve goymak yardımcı fiilinden oluşmuş olması mümkün.
Mesela: Al-a-goy, gel-e-goy…
Dilin gelişme sürecinde benzeşme vb. durumların etkisi sonucu değişerek şu anki hâlini almış olsa gerek.
Mesela:gel-a-goy>gel-agay>gel-ay>gel-äy…7
Ağızlarda tespit edilen kullanımlar Azimov’un bu görüşünü ispatlar niteliktedir: … ga – bu şekil Caparbayev ağzında edebî dildeki al-ay yerine oldukça yaygın bir şekilde kullanılmaktadır – ala:ga (al) gela:ga (gel) vb.

Türkmen diyalektlerinde dilekşart şekli farklı biçimbirimlerle yapılmaktadır. Çovdur ve Gökleñ ağzında biçimbirim – goy||-gay tıpkı alagay gelegoy. Yomut, Ersarı ağzında -a:||-ga:

meselâ: ala:||ala:ga, gela:||gela:ga; Teke ağzında ve edebî dilde -ay||-äy

meselâ: ala:y||gelä:y.8
“Edebî dilde dilek-şart diye adlandırılan, “a”, “e” zarf-fiil eki ve “goymak”(koymak) fiilinin birleşmesinden oluşan “-ay, -äy” biçimbirimi; tarafımızdan incelenen ağızlarda -a:y, -a:ga, -agay, -agoy şeklinde kullanılmaktadır. Meselâ: alay – ala:y, ala:ga I, alagay, alagoy II(al)”9
Görüldüğü gibi ekin -A+goy- (-A+koy-) gibi bir yapıdan geldiği açıktır. Burada Azimov ve Arazkulyev’in de belirttiği gibi –A bileşik fiil yapımında kullanılan bir zarf fiil ekidir.10
-Ay ekinin bazen ber- (ver-) fiiliyle dönüşümlü olarak kullanıldığı görülmektedir. “Sravnitel’naya Grammatika Russkogo i Turkmenskogo Yazıkov” Rus Dili ve Türkmen Dilinin
Karşılaştırmalı Grameri adlı eserde şöyle denilmektedir:
Türkmencede –ay/-ey ekleriyle küçük bir anlam farklılığı ifade eden -ı/-i, -u/-ü +bermek yardımcı fiili-yle (al-ay, gel-äy, al-ı-ber, ok-a-ber, gör-ü-ber) oluşturulan emir kipi Rus dilinde ya ikinci teklik ve çokluk şahıs emir kipine (al, alın), veya (можешь) a-bilmek fiiliyle asıl fiilin mastar halinin birleşmesiyle oluşan izin anlamlı fiillere karşılık gelmektedir.

Örnek: alay “al, alabilirsin”; geläy “gel, gelebilirsin”; beräy “ver, verebilirsin”; alıber “al, alabilirsin”; okaber “oku,okuyabilirsin. Barıñ, barine gürrüñ edip beräyiñ ‘Gidin, ağaya anlatın’ (Katayev, V. Beleyet parus odinokiy [Yalnız Yelken Ağarıyor]).”11
Yine goy- fiilinin tek başına veya ber- fiili ile birlikte tezlik işlevinde kullanıldığı, Borcakov ve arkadaşlarının; “Goymak, goybermek fiilleri hareketin bir anda ortaya çıkıp bittiğini göstermektedir”
12 ifadesinden anlaşılmaktadır.
Her ne kadar bazı durumlarda bu ek ver- fiiliyle aynı işlevleri paylaşsa da bu durum,ekin her zaman bu fiille aynı işlevi üstlendiği anlamına gelmez. Fakat ekin gerek kullanımı gerekse anlamı, ver- tasviri fiilinin hem Türkmen hem de Türkiye Türkçesinde üstlendiği görevi yani tezlik fiilini akla getirmektedir. Bu durumdan dolayı Borcakov ve arkadaşları, ekin“modallık bildiren” bir ek olduğundan düşünmektedirler13

Yolbars gotur bir zat diyse eşitmän gal-ay-ma-[a]yın, bir aydanını iki gezek gaytaladay-ma-[a]yın. “Yolbars Gotur bir şey söylerse işitmeyip kalıvermeyeyim, söylediğini iki defa tekrarlatmayayım.” (ÇB) Bu vagt bir zat diysen, bir soval bersen Rozı biziñ gözümizden edil gayıp bol-ay-cak yalıdı. “Şu an bir şey söylesen bir soru sorsan Rozı, gözümüzün önünde neredeyse kayboluverecek gibiydi.” (D)
Men biriniñ gör-äy-meg+i+n+den çekinip, onı cöveniñ içine çekdim. “Ben birisinin görüvermesinden çekinip onu darının içine çektim.” (D) Örneklerde de görüldüğü gibi ekin üzerine başka kip/zaman veya isim-fiil ekleri getirilmiştir. Özellikle ilk örnekte verilen gal-ay-ma-[a]yın yapısında ilk ekin istek veya emir
kipi eki olması mümkün değildir. Çünkü olumsuzluk eki birleşik zamanlarda bile ilk ekten önce getirilir. Bu durumda ilk ekin başka bir işlevi olduğunu düşünmek daha akla yatkındır. Burada
bu biçimbirim her ne kadar ekleşmişse de hâlâ yardımcı fiil kimliğini koruduğu görülmektedir.
Azimov, “Bunun olumsuzluk şekli genel kaideye göre -ma, -me eklerinin getirilmesiyle oluşturulmakta, izin vermeyi değil de bir işin yapılmaması için sıkı talimatı anlatır”14 demektedir. Aslında burada eylemin tasvir edildiğini düşünmek daha doğrudur.
Sеn bir аtа münüp görеn аdаm däl yıkıl-аy-mа. “Sen [daha önce] ata binmiş biri değilsin düşme.” (AH)
Türkmen Türkçesinde, ayrı başlık halinde, tezlik ifade eden herhangi bir tasviri fiilden bahsedilmemektedir. Ber- fiiline, birleşik fiiller konusu içinde “hareketin çabukluğunu gösteren
birleşik fiiller”15 şeklinde değinilmektedir. Türkiye Türkçesinde ise tezlik fiili şu şekilde tarif edilmektedir:“Vermek fiili, birinci fiile, ‘çabukluk, tezlik, kısa zamanda oluş’ anlamını katar.
Bununla birlikte, kimi zaman ‘önemsemezlik, değer vermeyiş, gelişi güzelmiş yapma, küçük görme’ anlamlarını da verir.”16

“Herhangi bir fiil tabanı ile “ver-” tasviri fiilinin bir dar ünlü aracılığıyla oluşturduğu tezlik fiilleri eylemin birdenbire, hemen, apansızın olduğunu anlatan bileşik fiillerdir. “ver-”tasviri fiili, temel fiile bir beklenmezlik, bir çabukluk anlamı katmaktadır.”17 Türkmen Türkçesindeki -Ay ekinin bazı kullanımları bu tariflere uymaktadır.
Birdеn önümizdеn аdаm çık-аy-sа. “Aniden önümüze biri çıkıverirse” (AH)‘Bulаrıñ gаrаñkı yеrdе bеydip yörüşlеri gаtı gеñ’ diyip, ilе hаbаr yayrаd-аy-sа nähili bоlаr?” diyip pikir etdim. “‘Bunların karanlıkta bu halleri çok tuhaf diye’ halk arasında söylenti yayıverirse ne olur, diye düşündüm.” (AH)
İki yomut köp vаgtlаp biri-birini görmän-görmän gör-äy-sе nämе diycеklеrini bilmän biri-biriniñ yüzünе bаkıp: “vеyt-vеyt” diyеr durаrmışlаr. “İki Yomut uzun süre birbirini görmeyip birden görüverse ne diyeceklerini bilemeyip birbirinin yüzüne bakıp ‘veyt-veyt’ diyip dururlarmış” (DT)
Onuñ gözleri hanasından çık-ay-cak boldı. “Onun gözleri yuvasından çıkıverecek gibi oldu.” (DT)
Däli derya bir zarpda ol yeri yıkıp, demirgazıga tarap coşgun bilen akıp gid-äy-cek yalı bolup görünyärdi “Deli nehir bir darbede orayı yıkarak kuzeye doğru coşkun bir şekilde akıp gidiverecek gibi görünüyordu” (D)
Sonuç:
Türkmen Türkçesinde ayrı bir başlık altında ele alınmasa da tezlik bildiren bir ber- fiili bulunmaktadır. Bu ber- fiili haricinde /-Ay/ ekinin de tezlik işlevinde kullanıldığı görülmektedir.
/-Ay/ eki emir, istek, işlevlerinin yanında tezlik bildirme işlevinde de kullanılmaktadır.

Örneklerin Alındığı Metinler:SEYTÄKOV, B. (1990). Altı Tomdan Ibarat Eserler Yıgındısı-Bäşinci Tom Povestler ve Hekayalar.

Aşkabat: Türkmenistan Yayınları.
(ÇB) – Çuval Bagşı
(AH) – Annabibiniñ Hekayası
(DT) – Deñiz Tolkunları
(D) – Deryada

Dibnotlar:

Arş. Gör.; Atatürk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü,sinandinc@atauni.edu.tr.
1 AZİMOV, P., AMANSARIYEV, J., SARIYEV, G., SOPIYEV, G., HIDIROV, M. N. ve IBRAYIMOV, A. (1960).
Häzirki Zaman Türkmen Dili. Aşkabat, s. 388; SARIYEV, B. ve GÜDER, N.(1998). Türkmencenin Grameri (III
Sintaksis = Cümle Bilgisi). Ankara: Türk Dünyası Gençleri Mahtumkulu Yayın Birliği, s. 89.
2 BORCAKOV, A., SARIHANOV, M., SÖYEGOV, M., HOCAYEV, B. ve ÄRNAZAROV, S. (2000). Türkmen
Diliniñ Grammatikası, Morfologiya. Ankara: Ruh Yay., (TDK Hediyesi) s. 295.

3 ERGİN, M. (2000). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları, s. 305.
4 ERCİLASUN, A. B. (2007). Makaleler (Dil-Destan-Tarih-Edebiyat), “Türkçede Emir ve İstek Kipi Üzerine”.
Ankara: Akçağ Yayınları, s. 364-371.
5 KARA, M. (2000). Türkmence, (Giriş-Gramer-Metinler-Sözlük). Ankara: Kültür Bakanlığı Yay. s. 52. “Emir”,
BORCAKOV, A., SARIHANOV, M., SÖYEGOV, M., HOCAYEV, B. ve ÄRNAZAROV, S. age. s. 293, “İşligin
Buyruk Şekili”, SARIYEV, B. ve GÜDER, N. age. s. 89. “İşligin Buyruk Forması”
6 AZİMOV, age. s. 390.
7 AZİMOV, age. s. 388.

8 ŞAMURADOV, K. (1960). Zapadnıye Govoru Yomudskogo Dialekta. Avt. Ref. Kand. Dis. Aşkabat, s. 19.
9 ARAZKULİYEV, S. (1962). Govorı Turkmen Turtkul’skogo Rayona Karakalpakskoy ASSR. Avt. Ref. Kand. Dis.,
Aşkabat, s. 13.
10 ERGİN, M. age. s. 340.
11 HAMZAYEV, M. Y., KULMANOV, G. ve MUHİYEV, H. (1964). Sravnitel’naya Grammatika Russkogo i
Turkmenskogo Yazıkov, Fonetika i Morfologiya I. Aşkabat, s. 156 – 157.
12 BORCAKOV, A., SARIHANOV, M., SÖYEGOV, M., HOCAYEV, B. ve ÄRNAZAROV, S. age. s. 322

13BORCAKOV, A., SARIHANOV, M., SÖYEGOV, M., HOCAYEV, B. ve ÄRNAZAROV, S.age. s. 283.
14 AZİMOV, age. s. 389.
15BORCAKOV, A., SARIHANOV, M., SÖYEGOV, M., HOCAYEV, B. ve ÄRNAZAROV, S.age. s. 320.
16 DİZDAROĞLU, H. (1963). Türkçede Fiiller. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, s. 32.

17 KÜKEY, M.(1972). Uygulamalı Örneklerle Türkçede Fiiller. Ankara: Ongun Kardeşler Matbaası, s. 13.

Kaynaklar:
ARAZKULİYEV, S. (1962). Govorı Turkmen Turtkul’skogo Rayona Karakalpakskoy ASSR.
Avt. Ref. Kand. Dis. Aşkabat.
AZİMOV, P., AMANSARIYEV, C., SARIYEV, G., SOPIYEV, G., HIDIROV, M. N. ve
IBRAYIMOV, A. (1960). Häzirki Zaman Türkmеn Dili. Aşkabat.
BORCAKOV, A., SARIHANOV, M., SÖYEGOV, M., HOCAYEV, B. ve ÄRNAZAROV, S.
(2000). Türkmen Diliniñ Grammatikası, Morfologiya. Ankara: Ruh Yay. (TDK
Hediyesi).
DİZDAROĞLU, H. (1963). Türkçede Fiiller. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
ERCİLASUN, A. B. (2007). Makaleler (Dil-Destan-Tarih-Edebiyat), “Türkçede Emir ve İstek Kipi Üzerine”. Ankara: Akçağ Yayınları.
ERGİN, M. (2000). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları.
HAMZAYEV, M. Y., KULMANOV, G. ve MUHİYEV, H. (1964). Sravnitel’naya Grammatika Russkogo i Turkmenskogo Yazıkov, Fonetika i Morfologiya I. Aşkabat: Türkmenistan Neşiryatı.
KARA, M. (2000). Türkmence, (Giriş-Gramer-Metinler-Sözlük). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
KÜKEY, M. (1972). Uygulamalı Örneklerle Türkçede Fiiller. Ankara: Ongun Kardeşler Matbaası.
SARIYEV, B. ve GÜDER, N. (1998) Türkmencenin Grameri (III Sintaksis = Cümle Bilgisi).
Ankara: Türk Dünyası Gençleri Mahtumkulu Yayın Birliği.
ŞAMURADOV, K. (1960). Zapadnıye Govoru Yomudskogo Dialekta. Avt. Ref. Kand. Dis.Aşkabat.

Makale Alıntı Kaynağı 

Yazar Hakkında

Yazılar sayısı : 1625

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*

* Copy This Password *

* Type Or Paste Password Here *

10.710 Spam Comments Blocked so far by Spam Free Wordpress

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

Üstüne gidin