Buradasınız:Anasayfa » Osmanlı Tarihi » Osmanlılarda Haberleşme ve Menzil Teşkilâtı’na Genel Bir Bakış

Osmanlılarda Haberleşme ve Menzil Teşkilâtı’na Genel Bir Bakış

Yrd. Doç. Dr. M. Hüdai Şentürk

1. Osmanlılardan Önce Haberleşme Târihine Bir Bakış

H aberleşme (muhâbere) yani uzaktan iletişim, mesafeye ve coğrafî şartlara göre (meselâ: yüksek yerlerde ateş yakarak, dumanla, aynayı güneşe tutup yansıtarak, davul veya tamtamla, barut kullanarak, güvercinle, kervanlar veya yolcular vâsıtasıyla, atlı habercilerle vb.) yeni teknik ve usullerle zamanla gelişerek tarihin her devresinde olagelmiştir.

Bunun yanında medeniyet ilerledikçe devletlerin merkezle idârî birimleri arasında ve diğer devletlerle muhâberâtını, ticârî kervanların nakliyâtını,1 orduların sevkıyâtını ve insanların seyahatini emniyetle, serî ve kolayca temin bakımından ulaştırma şebekesinin, özellikle kara yollarının meydana geliş ve işleyişi, her devirde çok büyük önemi hâiz olmuştur. Bunun için müessese ve hizmet grupları teşkil edilmiş ve ana yollar üzerinde yolcuların, kervanların, habercilerin, orduların ihtiyaçlarını (iâşe, ibâte gibi) karşılamak üzere birtakım askerî, sosyal, ticârî ve hayrî tesisler (ribat, müsâfirhâne, han, kervansaray, derbent, menzil gibi) kurmak yoluna gidilmiştir.

Muhâbere, çeşitli usullerde bütün devletlerde cârî olduğu gibi, İslâm memleketlerinde de resmî olarak ilk defa Halîfe Hz. Ömer zamanında ihdâs olundu. Buna “el-berîd”2 veya “neccâbe” denilirdi.3 “El-Berîd” kelimesi, posta ve postacı manasına geldiği gibi, posta menziline ve posta atlarına da bu ad verilmişti.4 Bu dönemde sâ’îlere Beytü’l-mâl’den develer verilir; geçecekleri yerlerin askerî kumandanlarına ve idârecilerine emirler gönderilerek, şayet sâ’îler geri dönmeyecek olurlarsa Beytü’l-mâl nâmına develerine el konulması; şâyet develer yorulmuş ise alınıp yerine hazineden başka deve verilmesi istenirdi.5

Hicrî 41 (M. 664) yılında Emevî Devleti’nin, mektûpların nakli için “Dîvân-ı Hatem” denilen bir posta teşkilâtı te’sîs ederek posta sürücüleri hakkında nizamnâmeler ve kaideler koyduğu bilinmektedir. Bütün resmî mektûplar bu dîvânda yazılıp mühürlenir ve sâ’îlere teslîm edilerek gönderilirdi.6 Emevîler zamanında oldukça iyi teşkilâtlanmış olan muhâbere işleri, daha sonra Abbâsîler devrinde gevşemişti.7

Tarihte ilk olarak Moğolların “Tatar” (elçi) denilen serî haberciler vâsıtasıyla uyguladıkları öne sürülen muhâbere usûlü, onların İslâm memleketlerini istîlâ etmeleriyle, bilhassa Abbâsîler zamanında benimsenerek gittikçe yayılmıştır. Cengizîler’in (Moğollar) Irak’ı ve Anadolu’yu istîlâ ettikten sonra kullandıkları ulaklar, ahalînin hayvanlarından istifâde ederek kimin elinde ve nerede at, katır, deve bulurlarsa gereğinde zora başvurarak8 alıp giderlerdi.9

Abbâsî Devleti zamanında bir posta nezâreti teşkîl edilmiş ve hatta bu devirde güvercinlerle de muhâbere usûlü ihdâs olunmuştur.10 İslâm topraklarının İran, Suriye ve Mısır’a kadar genişlemesiyle devletin resmî işleri ve bürokrasi çoğaldı. Bunun yanında uzak yerlere gönderilecek mektûplar için, işlek yollar üzerinde muayyen noktalara menziller teşkîl olunarak buralarda katırlar beslenirdi. Abbâsîlerden sonra hükûmet merkezinin emirlerini buraların vâlilerine ve idârecilerine, piyâde giden peyklerle (sâ’îlerle) göndermek usûlü uygulanmaya başladı.11

Mısır fethedildikten sonra bilhassa Eyyûbî Sultânı Selâhaddîn-i Eyyûbî zamanında posta teşkilâtı daha mütekâmil hâle getirildi ve muhtelif mahallerde posta merkezleri kuruldu. 12 Bu arada güvercin postaları büyük önem kazandı ve haçlı ordularının Akkâ’yı muhâsarası sırasında (1181­1191) muhâberâtta mühim hizmetleri görüldü. Güvercinlerin seyrüseferlerine nezâret emek üzere takrîben 42 saatlik mesâfelerde kuleler yaptırılıp buralara bekçiler tâyin olundu. Her güvercinin başına hükümdârın ismi ve ayaklarına güvercinin numarası yazılırdı. Güvercinlerin boyunlarına asılı olan mektûplar, kulelerdeki bekciler tarafından alınır ve diğer güvercinlerle ileri konaklara gönderilirdi.13

Zengîler zamânında muhâbere ve münâkale vâsıtalarının ıslâhı husûsunda önemli çalışmalar yapıldığını görmekteyiz. Nûreddîn Zengî Dönemi’nde (1193-1211) yollar boyunca kervansaraylar, hudutlarda ise nöbet ve işaret kuleleri yapılmış; güvercin postaları ihdâs edilmişdir. Ayrıca sür’atli hecin develeri vasıtasıyla posta işleri daha etkili bir hale getirildi.14

Mısır ve Sûriye Memlûkî Devleti’nde posta ve muhârebe işleriyle meşgul olmak üzere Dîvânü’l-Berîd adı verilen bir teşkilât vücûda getirilmişti.15

Haçlı Seferleri dolayısıyla bozulmuş olan bu teşkilât yeniden canlandırılmıştır.16 Memlûkîler, üç çeşit muhâbere usûlü kullanmışlardır. Bunlar: “Berîd” denilen at ve hecin postaları, güvercin postaları ve ateş işaretleri idi. Habercilere “k#sıd” veya “berîdî”, posta menzillerine ise “merâkizü’l-berîd” denilirdi17 Berîd teşkilâtı için gerekli olan atlar, şehirler halkından temin edilirdi. Sultan Begbars (1260-1277), Trablusşâm şehrine bir iltifat olmak üzere bu şehre ait berîd masraflarını doğrudan doğruya kendi hazînesinden karşılayacağını bildirmişti.18

Moğollar, özellikle İlhanlılar istilâ ettikleri ülkeler arasında irtibatı sağlamak, çok geniş ülke ve topraklara yayılmış olan imparatorluğun muhtelif yerlerinde meydana gelen olayların merkeze en sür’atli şekilde ulaştırılması için ulaşım yollarının inşa ve tâmiri ile beraber kervansaray ve köprü inşâsına önem vererek nakliyat ve sevkıyâtın, dolayısıyla ticâretin gelişmesine hizmet ettiler. 19 Cengiz Han, en önemli ulaşım yolları üzerinde belirli mesâfelerde “yam” denilen posta istasyonları te’sîs etmiştir. Her istasyonda bulunan postacılar, devlet elçileri (Tatarlar) için 20 kadar beygir bulundurmak zorunda idiler. Bu teşkilât, eyâletlerde “nâib”lerin ve onun üstünde “sâhib-i dîvân”ların emrinde bulunuyordu.20

Moğollar, istîlâ etdikleri yerlerde “ulak” usûlünü, halkın atlarını ve mallarını müsâdere gibi aşırılığa kaçacak bir şekilde uyguladılar. Köy ve kasabalar bu durumdan oldukça mutazarrır olduğu gibi, ticâret kervanları da artık işlemez bir hâle geldi. Nihâyet, Gazan Han zamânında bu zâlimâne usul terk edilerek “Berîd” teşkilâtı gibi muntazam “Yam” teşkilâtı kuruldu ve yolcular, ulak zulmünden kurtuldu.21

Selçuklu Devletlerinde muhâbere teştilâtı oldukça gelişmişti. Haberleşme işlerine “Dîvân-ı Berîd” bakardı ve bu dîvânın nâzırına “Sâhib-i Berîd” denilirdi. Sâhib-i Berîd’i hükümdâr, mûtemed kişilerden seçer ve tâyin ederdi. Divân-ı Berîd’in vilâyetlerde “Sâhib-i Haber” denilen memurları vardı Memleketin her tarafından haber getirmek üzere “peyk”ler,22 yâni piyâde “sâ’î”ler istihdâm edilirdi. Peyklerin “Nakîb” adı verilen tîmâr sâhibi âmirleri vardı. Berîd Dîvânı’nın vâli, serasker ve tebaa hakkında mâlûmat toplamasını, yâni bir nevi hafiye ve sivil araştırma teşkilâtı hâline gelmesini, İslâm ahlâkına aykırı bulan Sultan Alp Arslan uygun görmemiş ve kaldırmışdır.23

2. Osmanlılarda Haberleşme Teşkilâtı

A. Menzil-hâneler ve “Ulak Hükmü”

Moğollar ve İlhânîlerde “yam-hâne”, Emevî ve Abbâsî Devletleriyle Mısır Memlûkîlerinde “el-berîd”, Safevîlerde “çâpâr-hâne” gibi isimlerle zikredilen haberleşme teşkilâtı, Osmanlılarda “menzil” yâhut “menzil-hâne”24 olarak adlandırılmıştır.25

İlk Osmanlı haberleşme teşkilâtının hangi tarihte ve hangi modele göre te’sîs edildiği ve yönetildiği hakkında elimizde kesin bilgiler bulunmamaktadır. Ancak, XIX. asra ait bir belgede, başlangıçta eyâletlerin ahvâl ve muâmelâtı ile serhatlerde diğer devletlerden edinilen mâlûmâtı devlet merkezine bildirmek ve hükûmetin emirlerini yerlerine ulaştırmak için Rumeli ve Anadolu’nun sağ, sol ve orta kollarında menziller kurulduğuna dâir sarîh olmayan genel bir ifâde vardır.26 Ne var ki bu menzillerin yönetimi ve kadroları ile buralara uğrayan ulakların statüleri, menzil masraflarının ne şekilde karşılandığı vb. gibi hususlar, bugün için hâlâ karanlıktadır. Bununla beraber Moğolların İslâm ülkelerini istîlâları sırasında, serî haberciler olan ulağlarla27 yapılan sür’atli haberleşme usûlünün İslâm ülkeleri tarafından örnek alındıktan sonra Anadolu Beylikleri miyânında Osmanlı Devleti’nin de bu usulü benimsediği, bazı kaynakların ifadesinden anlaşılmaktadır.28

Modern posta ve telgrafın îcadına kadar halkın mektup ve emânetleri yolcular ve sâ’îlerle;29 devletin resmî evrakı da ulaklarla gönderilirdi.30 Evrâkı taşıyan ulak, tâkip ettiği güzergâhdaki şehirlere uğrar ve taşıdığı resmî yazının bir sûretini o bölge mahkemesinin sicilline kaydettirdikden sonra mukannen ve muayyen olan âidâtını alıp oradan diğer şehre geçer ve bu sûretle o kolun nihâyet bulduğu, memleketin son hudûduna kadar giderdi.31

Memleketler zabt olundukça devletin işleri çoğalıp merkez-i hükûmetle evvelâ Bursa, sonra Edirne ve daha sonra İstanbul’a vilâyetlerin mesafesi uzayıp hükûmet emirlerinin teblîği veyahut emirlerin mülhak#ta ulaşması için yeterli sayıda ulak istihdâm etmek gerekiyordu.32

Geniş bir coğrafî yelpazeye sâhip Osmanlı Devleti’nde muvâsala (ulaşım) ve münâkale (nakliyat, taşımacılık) genellikle yaylı, kağnı vb. muhtelif araba çeşitleri ve at, deve, katır, merkep gibi yük ve binek hayvanları vasıtasıyla sağlanmış olup,33 bunun için çoğu zaman muhâbere noktaları olan menzillerin bulunduğu güzergâhlar tercih edilirdi. Muhâbere, gerekli durumlarda ayrıca deniz yoluyla da yapılır ve bu maksatla yerine göre kırlangıç, firkate, kalita veya pergende tipindeki sür’atli ulak gemileri kullanılırdı.34 Bunun yanında, özellikle posta yolları üzerinde köprü olmayan nehirlerde, halkın ve ulakların geçişini sağlamak için, “gemici” adıyla kayık35 veya sal işleten kişilerin görevlendirilmiş bulunduğu bilinmektedir.36 Ulakların umûmî vâsıtaları beygir olmakla birlikte,37 muahhar devirlerde ellerinde tuğralı ferman bulunanlara araba tahsîs edildiği de görülmektedir.38

Osmanlı Devleti’nde belirli yerlerde, at ve habercilerin bulunduğu haberleşme merkezleri olan menzil-hânelerde gayet iyi seçme binek ve sürücü beygirleri ile bunların yedekleri de bulunurdu.39 Menzillerin civârındaki köy ve kasabalardaki halk, ulaklara hizmet etmek ve her türlü ihtiyaçlarını karşılamakla yükümlüydü; gördükleri bu hizmete karşılık avârız-ı dîvâniyye ve tekâlîf-i örfiyyeden,40 Hıristiyanlar ise bu vergilerle birlikte acemî oğlanı vermekten de muaf tutulurlardı.41 Bu mükellefiyet, daha sonraları fiilî bir şekilde yardımdan çıkıp, hizmet karşılığı olan ayrı bir vergi şekline girmiştir ki, buna “ulakıyye”42 veya “ulak resmi” denilmiştir.43

Menziller arasındaki haberleşmenin sağlanması, belli bir nizam dahilinde yürütülürdü. Genellikle her ulak, gönderilen emir veya haberi kendi merkezinden bir sonraki komşu merkeze ulaştırırdı. Böylece ilk merkezin kadrosunda bir ulak eksik, son merkezin kadrosunda bir ulak fazla olurdu. Aksi yönde bir haber ulaştırılınca, durum normale dönerdi. Haberlerin sürekli olarak ileriye gönderilmesi sonucu, ilk merkezdeki ulak kadrosu yetersiz duruma gelince, belirli bir süre için çevrede bulunan ve atlı haberci olarak kullanılabilecek nitelikteki kişiler atlarıyla birlikte kiralanarak ulaklık yaparlardı. Kısa aralıklar için, durum elverişli ise yaya haberciler kullanılırdı. Gönderilen haber, çok gizli ve önemli ise haberin çıkış yerinden varış yerine kadar tek ulak tarafından, ara merkezlerde at değiştirerek ve gereğinde dinlenerek ulaştırılırdı. Bu ulaklar özel eğitim görmüş güvenilir44 kişilerden seçilirdi45 ve bunlara, “husûsî emirle giden ulak” denilirdi. Ana muhâbere sistemi dışında kalan tâlî yollar üzerindeki mahallerden gönderilen haberler ise, önce o mahalle en yakın ana yol üzerindeki merkeze gönderilir; oradan da yukarıda belirtilen usuller dâhilinde yerine ulaştırılırdı.46

1540 (H. 946) yılına kadar Osmanlı Devleti’nde muhâbere, ulaklara verilen “ulak hükmü” yoluyla sürdürülmüştür. Fermanlı ulak, bu hükümle geçtiği mahallerde kendisinin ve hayvanlarının ihtiyaçlarını, zengin fakir kim olursa olsun herkesten talep etmek ve istediği atları ücretsiz almak, istediği yerlerde hayvanlarıyla berâber iâşesi te’mîn olunmak ve gecelemek hakkına sâhip olurdu.47 Zamanla kötüye kullanılan “Ulak hükmü” usûlü gereğince ulakların ve seyâhat eden resmî memûrların yaptıkları türlü usulsüzlükler netîcesinde baskı altında kalan ahâlî ve özellikle köylüler, perîşan olmakta;48 dolayısıyla haberleşme teşkilâtında da birtakım aksaklıklar meydana gelmekteydi.

Sadrıâzam Lutfî Paşa bu mesele ve yapılan zulümler hakkında şu bilgileri vermektedir:

“Ulak yürütmek bundan evvel Osmanlı’nun katında güyâ ki saltanatdan bir cüz’ idi. Ya’nî padişahlara müte’allık küll ve cüz’ her ne işleri olsa günde bir maslahat olsa bir ulak hükmi virürlerdi. Ol gitdükden sonra bir maslahat dahı düşse bir ulak hükmi dahı virürlerdi. Bir dahı olsa bir dahı virürlerdi. Ve’l-hâsıl günde niçe dürlü maslahat düşse her birisiyçün bir hükm virilürdi. ‘Ale’d-devâm bunı icrâ iderlerdi”.49

Ulaklar göreve yalnız gitmeyip keyfî olarak yanlarına birkaç kişi alırlardı.50 Anadolu’ya gidecek olan ulaklar, kayıkla Üsküdar’a geçtikten sonra burada buldukları binek atlarını ve katırları sâhiplerinin elinden “cebren ve kahren” alarak her biri, seçtikleri en iyi atlara binerler, yedeklerinde de birer at götürürler; gittikleri yerlerde hem kendilerini hem hayvanlarını bedava doyururlar; atları yorgunluktan bîtâb düşünce, birer tane daha tedârik ederlerdi.51 İşte buna benzer birçok zulüm yapılmış ve atlarını vermeyenlerin bazıları öldürülmüş; ırz ve namusları harâp edilmiştir.

Zamanla ulakların çokluğundan ve zulümlerinden memlekette at kalmayıp halkın zengin ve fukarası merkebe binmeye mecbûr olmuşlardı. Atların fiyatları pek çok arttığı gibi merkepler de pahalanmıştı. 130 akçaya alınan bir eşek, 300-350 akçaya çıkmıştı.52

Aşağıda vereceğimiz iki örnek, ulaklara verilen yetkiler ve bunun sonucu olarak görülen ulak zülümleri hakkında fikir sâhibi olmamıza kifâyet eder cinstendir. Bunların ikisi de Kanunî Sultan Süleyman’ın döneminde meydana gelmiştir: Sadrâzam Makbûl (daha sonra “Maktûl”) Dâmad İbrahim Paşa’nın sadâreti sırasında İstanbul’dan Rumeli’ye ulak olarak iki çavuş görevlendirilmiş ve bunlar, yanlarına altışar, yedişer hizmetçi alıp yola çıkmışlar; kime rast gelmişlerse sipâhî veyâhut fukara olduğuna bakmayarak ellerinden hayvanlarını alıp yollarına devam etmişlerdi. Bergos kasabasına uğradıklarında, yorulan atlarını değiştirmek için buradaki sipâhîlerin atlarını zorla almak istediklerinde aralarında kavga çıkmış ve neticede, İstanbul’a döndüklerinde durumu öğrenen sadrâzam, çavuşlara direnen sipâhîlerin ikisini de astırmıştı.53

Bir defasında da Mısır’daki muk#ta’aların muhâsebelerinin İstanbul’da görülmesi için emir çıkmıştı. Bu muhâsebelerin sahipleri kırk kişi kadar imiş. Kendi atlarına binmeyerek ulak sıfatıyla hareket ederek rast geldikleri kimselerin atlarını aldıkları gibi, Lutfî Paşa’nın vâli olduğu Konya şehrinden de seksen at alıp gitmişlerdi.54

İşte, kendisi sadrâzam olmadan evvel taşrada uzun zaman sancak beyliği ve beylerbeyilik yapmış ve halka yapılan bu gibi zulümleri görmüş olan Lutfî Paşa, ulak zulmünü diğer zulümlerden daha ağır bulmuştu. Bu sebeple padişahı günahtan, kendisini vebâlden ve halkı zulümden kurtarmak55 için çok çalışmış ve durumu padişaha da anlatarak56 ondan, bu gibi fenalıkların önlenmesi husûsunda emirlerini almış olduğunu söylemiştir. Hatta Yavuz Sultan Selîm’den bizzat işittiği üzre Padişah’ın: “Bu ulak zulmi bize ne dünyâda ve ne âhiretde râhatlık virür. Hakk Te’âlâ katında bu huzûsda g#yet şerm-sârız (utanılacak durumdayız) ” dediğini ve Yavuz’un Îrân, Mısır, Suriye gibi yerleri zabteden büyük bir hükümdar olduğu halde ulak zulmünü kaldırmaya muktedir olamadığını kaydetmektedir. Bu meseleyi kaldırmak istedikleri sıralarda İstanbul’da bulunan Fransa, İspanya, Avusturya, Lehistan, Rusya, Macar, Eflâk sefirlerine kendi memleketlerinde ulak zulmü olup olmadığı sorulmuş ve sefirler, kendi memleketlerinde ulak zulmü olmadığını söylemişlerdi. Osmanlı toprakları genişledikçe ulak zulmünün de buna paralel olarak arttığını kaydeden Lutfî Paşa: “Ale’l-hussûs ulak olmasa dahı külliyyen mesâlih-i memleket mümkindür” diyebilecek kadar durumu vahîm görmekte idi.57

Lutfî Paşa sadârete gelir gelmez 1540 (H. 946) yılında ulak hükmünü kaldırdı. Bunun yerine yeni esaslar tespît edilerek, ulaklara devlet tarafından “in’âm hükmü” adı ile bir belge verilmesi58 ve dinlenip beygir değiştirtirebilecekleri menzil-hâne (durak evi) denilen konaklar kurulması yoluna gidildi. Menzil-hânelerde, geri hizmet erbabından “nüzûl emîni” yâhut “menzil emîni” de denilen menzilciler59 ile diğer hizmetliler kadrosu istihdâm edildi.60

Lutfî Paşa’nın getirmiş olduğu yeni nizamla, rehberlik yapan yâni yolcu götüren ulaklardan, menzillerde belirli bir ücret alınacak; fakat elinde ferman (in’âm hükmü) olan resmî bir işle görevli ulaklardan hiçbir ücret alınmayacaktı.61 Tâcirler ve özel işi olanlarla mütesellim, sancakbeyi, beylerbeyi, vezir buyrultusu ile hareket edenlerin ve mültezimlerin adamlarının beygir ücretlerini bizzat haberi getiren ödeyeceklerdi.62 Menzillerdeki atlar ise, “in’âm hükmü” olmayan ulaklara beher saati 8­10 akçaya olmak üzere kirâlanacaktı. Ulaklardan alınan bu kirâ ücretine “timin” adı verilmiştir. Yine bu kabîlden kirâ usulüyle kullanılan bir menzilden elde edilen gelirin 100 kuruşu, ayrıca Ayasofya Câmii vakfına tahsîs olunmuştur.63

Osmanlı Devleti’nde merkezî hükûmetin ve padişahın buyruklarını zamanında ilgililere yetiştirmek, mîrîye âit malların taşınması ve ordunun sefer hâlinde iken yolda karşılaşacağı güçlükleri asgarîye indirmek büyük bir önem taşımaktaydı.64 Hazine gelirlerinin büyük bir kısmını oluşturan vergilerin zamanında tahsîli, asker sevki ve bunun gibi bazı hususların îfâsı, genellikle merkezî idareden gönderilen emirlerle yapılıyordu. İşte bu buyruk ve fermanların istenilen yere zamanında ulaştırılmasında, şehir ve kasabalardan geçen ana yollar üzerinde ve uygun mesafelerde kurulan menzilhâneler, çoğu kez hayatî görev icrâ etmişlerdir.65 Bu sebeple, çok geniş ülke ve topraklara yayılmış olan Osmanlı Devleti’nin muhtelif bölgelerinde vukua gelen olayları, merkeze en sür’atli bir şekilde ulaştırmak için tesis edilmiş olan posta teşkilâtı, zamanına göre önemli bir yenilik olarak görülmektedir.66

Menzil-hâneler, Osmanlı Devleti’nde Defterdar-kapısı’nın (Mâliye’nin) Mevkufât Kalemi’ne67 bağlı Menzil Halîfeliği68 kaleminin sorumluluğuna verildi. Menzil-hânelerin mâlî sorumluluğu da bu teşkilâta âitti. Yapılan masrafların muhâsebesi, menzil emînleri tarafından MevkNfât Kalemi’ne gönderilir ve burada kontrol edildikden sonra deftere geçirilirdi.69

Menzillerle ilgili herhangi bir mesele hakkında, Hazîne-i Âmire’de muhâfaza edilen MevkNfât Defterleri’ne bakılarak karar verilirdi.70

Menzil-emînlerinin en mühim vazîfeleri, civârdaki köyler halkından belirli sayıda ulak hayvanı (beygir) temin ederek beslemek ve bunları, menzillere uğrayan Tatarların (ulakların) hizmetine vermek, devlete ait evrâk ve hazinenin nakledilmesi için memurlara gereken miktarda beygir tedarik etmek ve menzilin avârız hânesi ile bedel-i nüzûl71 tahsîli işlerini görmek idi.72 Binaenaleyh bulundukları yeri terk edemezlerdi. Bu mükellefiyet karşılığında bunlardan avârız-ı dîvâniyye ve tekâlîf-i örfiyye gibi birtakım vergiler alınmaz; eğer Hıristiyan iseler, devlete acemî oğlanı vermekten de muâf tutulurlardı.73

Menzillerin birbirine mesâfesi, arazî vaziyetine ve coğrafî şartlara göre değişir ve en seyrek yerlerde yaya olarak bir günde yürünebilecek mesâfeden, yâni takrîben 35-40 km.den fazla olmazdı74 ki bu, 3 saatten 18 saate kadar değişirdi.75

Menzil-hânelerin oda ve ahırları vardı. Mîmârî bakımdan büyük bir değeri olmayan bu yapılar, genellikle ahşâp ve kerpiçden binâ edilirdi. Bunlar, kemerli yapılardı ve yalnız kapılarına önem verilirdi.76

Menzil işlerinin iyi bir şekilde yürütülmesi ve özellikle eşkıyâ baskınlarına uğramasını önlemek için eyâlet, livâ ve kazâlara sık sık buyruldular gönderilir; inzibâtî tedbirler alınması istenirdi.77 Bu arada bilhassa hac yolunun bulunduğu güzergâhlar üzerinde emniyet ve intizamı temin için büyük çapta îmâr hareketlerine girişilmiştir.78 Buralarda tesîs edilen han ve menzillerde gerek yolcuların ve kervanların, gerekse posta Tatarlarının istirahatleri sağlanırdı.79 Hareket halinde bulunan bir ordu veya kervan bir günlük yol gittikten sonra bir menzile varırdı. Burası ekseriya bir kasaba veya köy; bu olmadığı takdirde muhâfazalı bir kervansaraydı.80

Önceleri haberleşme amacıyla kurulan menzillerin, daha sonraları haberleşmenin yanı sıra, sefer esnasında ordunun iâşesinin temini ve konaklaması, özel haberleşmeler, şehirler arasında irtibatın sağlanması ve ticârî malların nakli maksadı için de kullanıldıklarını görmekteyiz.81 Bu meyanda, memleketlerinde mukîm yeniçerileri sefere çağrı için gönderilen memur ve ulaklara beygir temini, her şeyden öncelikli idi. Bu hususta ihmâli görülecek olanların “mes’ûl ü mu’âteb olmaları mukarrer” idi.82

Rumeli ve Anadolu’da, hudut boylarına doğru giden Osmanlı ordularının muayyen güzergâhları ve bu güzergâhlar üzerinde nizâmî konak yerleri (menzilleri) vardı.83 Ordu sefer için harekete geçmeden evvel bu konakların bulunduğu yerlerdeki idarî ve kazâî âmirlere merkezden hükümler gönderilerek zahîre tedârik edip asker için menzillerde hazır bulundurmaları emrolunurdu.84 Böyle zamanlarda menzil etrafındaki köylüler, zahîrelerini mutlaka menzillere satmaya mecburdu. Bu usûle “sürsat” denilirdi.85 Menzil eminleri (menzilciler), köy köy dolaşıp kendilerine verilen para ile ordu için lâzım olan yiyecek, giyecek, içecek, yakacak gibi zahîre ve gereçleri, narh-ı rûzî (diğer adıyla narh-ı cârî) yani râyiç bedel üzerinden köylülerden tedârik ederler ve menzillerinde hazır bulundururlardı.86

Bunun yanında pek çok kimse de mallarını satmak için menzil bölgelerine akın eder; böylece sefer esnasında bu bölgeler, birer ticâret merkezi haline gelirdi. Bu bakımdan menzil-hâneler, devletin askerî, ekonomik ve sosyal hayatında önemli bir yere sahip olmuşlardır.87 Sonraları, sürsat usûlüyle halkın zahîre satması mecbûriyeti kaldırılarak bunun yerine muayyen bir vergi alınmaya başlandı ki, buna da “sürsat akçası” denildi.88

Haberleşme gayesiyle yapılan konak yerleriyle ticâret kervanlarının konakları ayrı ayrı teşkilâta sâhipti. Münâkale konakları, genellikle kervansaray ve han tabir olunan mâmureler olup bunların emniyetinin sağlanması için de önemli geçit noktalarında derbentler89 tesis edilmişti.90 Bir derbent, aynı zamanda menzil mahalli olabileceği gibi, yerine ve önemine göre bir ulak menzilinin yanında derbent te’sîs edilebilir yâhut o menzil derbent olarak da kullanılabilirdi.91 Bu takdirde menzilciler ve menzilkeşler derbentcilik vazîfesini de üslenirler ve avârız-ı dîvâniyyeden muâf tutulurlardı.92 Yerine göre menzil olarak da kullanılan palangalarda ise genellikle palanga zâbitleri, dizdârları veya âyânları menzil-emîni (menzilci) tâyin edilirlerdi.93 Binaenaleyh, posta menzillerinin faal halde bulunmaları, derbentlerin ve palangaların faaliyet ve çalışmalarıyla yakından ilgili idi.94

Han ve kervansaraylar da ıssız yerlerde inşa edilmiş olmaları itibariyle birer derbent mahalli idiler. Önemli ticarî ve askerî yolların kavşak noktaları ve dağların geçit verdiği yerlerde, dört tarafı duvarla çevrili birer küçük kaleyi andıran müstahkem derbent te’sîslerinin yanısıra ulak menzilleri95 ile diğer sosyal ve ekonomik tesîsler de bulunurdu. Âdetâ birer şehir minyatürü mâhiyetindeki bu gibi müstahkem müesseseler, özellikle hükümdarlar, devlet adamları yâhut da bazı hayırseverler tarafından, ülkenin bilhassa ana yolları üzerine serpiştirilmiştir.96 Bu müesseselerde yolcular, her türlü ihtiyaçlarını kolaylıkla giderir ve temîn edebilirlerdi.

Bu şekilde muhtelif mâmûrelerle (cami, mekteb, han, kervansaray, dükkân, derbent, menzil vb.) şenlendirilmiş olan Osmanlı Devleti’nde, diğer hiçbir teşkilâtla kıyaslanamayacak derecede içtimaî, iktisadî, askerî ve siyasî hayatı doğrudan tesîri altına alan bir münâkale ve muhâbere teşkilâtı vücûda getirilmiştir.97 Bu gibi te’sîslerin masrafları, devlet tarafından veya halktan toplanan birtakım vergilerden yâhût gelirleri bu müesseseler için tahsîs olunmuş vakıf arâzilerden karşılanırdı.98

Menzillerin çeşitli işlerini idâre etmek üzere “menzil emîni” (menzilci) olarak menzil yakınındaki sancak (kasaba) veya köyler halkının ileri gelenlerinden biri, sancak idârecileri (mütesellim ve mutasarrıflar) tarafından mükellefiyet usûlü ile birer yıllık zaman için çoğu zaman seçilerek görevlendirilirdi.99
Menzilci olmak isteyenin, menzilin tâbi olduğu kaza vücûhu tarafından da tasvip görmüş olması gerekiyordu. Yani, sancak idarecisinin görevlendirmesi yeterli görülmeyip menzilci tâyini, o bölge âyânının (kadı veya nâib, müftü, esnaf kethudâları, eşraf) uhdesine tevdî olunarak, bunların kendi aralarında anlaşıp uygun gördükleri ve devletin de tasdîk ettiği varlıklı, güvenilir bir “mukaddim ve kâr-güzâr” kimse bu görevi iltizâm edebilirdi.100

Vazîfesinde ihmâli görülen, ulaklara meşakkat çektiren, menzili temiz ve mâmûr bir halde tutmayıp menzil-keşlerin yerlerini terk etmelerine sebep olan menzil-emînleri101 cezâlandırılır veya azledilirdi. 102 Buna mukabil vazîfesini başarı ile yapan menzil-emînleri, ertesi yıl aynı yere yeniden seçilebilirlerdi.103 Vazîfe süresi bitmeden vefat eden menzilcinin yerine akrabalarından biri seçilip kalan süreyi ikmâl edebilirdi.104

Bâzı menzillerde birden fazla kişi veya doğrudan bir köy halkı da menzilci tâyin olunabilirdi. Menzilcilik görevi, rûz-ı Hızr’dan (5 Mayıs) gelecek yılın rûz-ı Hızr’ına kadar sürerdi. Bazen rûz-ı k#sım başında da menzilci tâyini yapıldığı olurdu.105Menzil-hânelerin menzil-keş, sürücü, menzil kethudâsı, ahur kethudâsı, seyis, odacı, aşcı gibi menzil civârındaki bir köy veya kasaba ahâlîsinden teşekkül eden hizmetli kadrosu da bir yıl süre için seçilirlerdi.106

Menzil-keşler,107 menzilin çeşitli işlerini görmek üzere mükellefiyet usulü ile menzil civarındaki bir kısım köyler halkından tâyin edilirdi. Bunlar “menzil akçası” ve “menzil imdâdiyesi” gibi her âilenin varlığına göre para veya para mukabili mal vermekle mükellef idiler. “Salma” usulüyle toplanan bu gibi para ve metâ,108 düzenli olarak tutulan “menzil defterleri”ne kaydedilirdi. Ayrıca muayyen sayıda “er” çıkarılarak menzil işlerini yaparlar; buna karşılık da tekâlîf-i örfiyye, tekâlîf-i şâkka, avârız ve menzil imdâdiyyesi gibi vergilerden muâf tutulurlardı. Bunun yanında hükûmet tarafından yâhut vakıf olarak yaptırılan menzillerin, hanların ve kervansarayların civârında bulunan sâhipsiz toprakları ekip biçmelerine izin verilir ve buralardan elde edecekleri hâsılâtın, “âşâr defterleri”ne göre tâyin olunan öşrünü, bulundukları menzilin tâbi olduğu arz sâhibine yâhut icâre (kira) olarak vakfa öderlerdi. Bu şartlarla menzilkeş olanlar menzil-hânenelerin ve hanların harâp olmaması, yanmaması ve eşkıyâya karşı muhâfazasından da sorumlu olurlar ve böylece bir nevi kolluk teşkilâtı gibi çalışırlardı. Ayrıca, hanlara inen yolcuları korumak, onlar için arpa, yağ, un, odun, hayvanlar için saman, ot gibi zarûrî ihtiyaç maddelerini109 de te’mîn etmek ve bunları belirli ücret karşılığında satmak, menzil-keşlerin başlıca görevlerindendi. Eyâletlerde “Paşa Dîvânları”nın da menzilkeşlik işleriyle uğraştığına dâir kayıtlar vardır.110

Menzil hizmet erbâbından olan sürücüler, bulundukları menzilden başka bir menzile hareket eden ulaklara refâkat edip menzile âit olan hayvanları geri getirmekle görevli idiler. Ulaklara verilen in’âm hükümlerinde bunların sayısı da yazılırdı. Bunlar ayrıca rehberlik yapmakla da yükümlü idiler. 111 Menzil-hâne kadrosundan olan ahur kethudâsı, seyis, odacı ve aşçılar da menzilin iç hizmetlerini görüp, yaptıkları hizmet karşılığında muayyen ücretler alırlardı.112

Menzilcileri, XVII. yüzyılda aynı zamanda menzil-keş adı altında ve bu işle ilgili bir mükellef olarak görmekteyiz. Bu durumdaki menzilciler de avârız-ı dîvâniyyeden muâf tutulmuşlardır.113

Bir handa veya menzilde görev alanlar, bir hizmet grubu olarak kendi aralarında teşkilâtlandırılırdı. Aralarında bir anlaşmazlık çıkacak olursa, dâvâya yalnız han veya menzil zâbitleri bakabilir ve emniyet ile inzibattan onlar sorumlu tutulurdu.114

Menziller, bulundukları kazânın kadıları, nâibleri ve muhtesibleri tarafından teftîş edilerek odaların ve eşyânın temizliği ile menzilin idâresi husûsunda kontrol edilirdi. XVIII. yüzyılda bu kontrol işlemi, devlet tarafından görevlendirilerek menzillere nizâm vermek üzere gönderilen “mübâşirler” vâsıtasıyla yapılmaya başladı.115

Sefere çıkan ordunun ve özellikle ulakları için bir istasyon ve konaklama yeri olan menzillerin masrafları,116 devletin önceden menzil için tahsîs etmiş olduğu beygir ücreti ile civar kazâların bedel-i nüzûl ve avârız vergileri117 hâsılâtından karşılanıyordu.118 Bunun yanında, gümrük malları ile yahut bir yerin muk#ta’a mallarının “ocaklık” şeklinde menzil-hâneye bağlanmasıyla da menzil masrafları karşılanabilirdi. Masraflar menzilcinin tahammülünü aştığı takdîrde, çevre kasaba ve köyler ahâlîsinden alınmak üzere “imdâdiye” denilen bir vergi devreye girer yâhut başka bir kazâdan o menzilin masraflarını karşılamaya katkıda bulunmak üzere yardım gelirdi. İmdâdiye, para ile olduğu gibi mal olarak da sağlanabilirdi. Ordu sefer hâlinde iken menzil masrafları hemen hemen iki katına çıkardı.119 Bu arada daha sık haberleşmeyi sağlamak için menzillere normalden fazla para ve beygir tahsîs edildiği gibi, ihtiyaç görülen yerlere yeni menzillerde tesîs olunabilir ve ulak adedi arttırılabilirdi. At sayısı ise, menzilin işlek yol üzerinde bulunup bulunmamasına bağlıydı.120

Menzillerdeki hayvan sayısı, mevki ve önemine göre muayyen sayıda olabilirdi. Genellikle her menzilde bu sayı 20 ile sınırlı idi. Daha fazlası lâzım olursa, kira mukabili halktan tedârik edilir ve yapılan masraflar da menzilci tarafından tevzî defterine kaydedilirdi.121

Ulakların bir yerden bir yere gidişlerinde kendilerine verilen ulak hükmünde şu kayıtlar bulunurdu: a) Ulağın ismi ve bağlı bulunduğu dâire; b) Hangi sebeple seyâhat ettiği; c) Kimin emriyle seyâhat ettiği; d) Gidiş-dönüş olup olmadığı; e) İlk hareket ettiği menzil ile varacağı menzilin adları; f) Sürücülerin sayısı.122

Ulaklar, menzil olmayan yerlerden de geçmek zorunda kalabilirlerdi. Bu durumda, menzili bulunmayan bölgenin şehir kethudâsı, ulaklara beygir temin ederler; ancak beygirlerin, o bölge (kaza veya şehir) sınırları dışına çıkmamasına dikkat edilirdi.123

Menzil-hâne nizâmının düzenli bir şekilde yürütülmesi için elinde “in’âm hükmü” ile gelip geçen ulakların uğradıkları menzillerde “İn’âmât Defterleri” tutulmuş ve kendilerine verilen beygirlerin ücretleri “Nâib Defterleri”ne kaydedilmiştir.124

Yabancı devlet elçileri ise menzillerde devlet hesâbına ağırlanır; bütün masrafları devlet tarafından ödenmek üzere bir deftere kaydolunurdu.125 Bununla beraber bazı durumlarda devlet, bu masrafların bir kısmını menzil civârındaki köy halkından aldığı gibi, fazla masraf olduğu takdîrde diğer kaza ve köylerden de tahsil yoluna gidebilirdi.126

Menzilhânenin, bir yıl süresince yapacağı masraflar önceden tahmîn olunarak buna karşılık olan meblağ, o köy veya sancak halkı tarafından vergi olarak iki taksitle menzilciye ödenirdi.127 Bunun için mahkeme huzûrunda yönetici ile halk temsilcilerinin (âyânın) bulunduğu bir toplantıda menzilci ile anlaşma yapılır; bir yıl süre için ulaşım işlerinden ötürü yapacağı masraflara karşılık kendisine verilecek ücretin miktârı ve ne şekilde (meselâ kaç taksitle) ödeneceği, senede bağlanırdı. Bu miktârlardan fazla bir şey istemeyeceğini ve üzerine aldığı görevi yerine getireceğini, mutemed bir kefil de göstererek taahhüd ederdi. Buna rağmen sancakların giderlerini gösteren çizelgelerinden (yani Tevzî’ Defterleri’den) anlaşıldığı üzere menzilciler için fazladan “menzil harcına imdâd”,128 “menzil iânesi”, “menzilciye ikrâmiye” veya “menzilcinin telef olan bargirleri bahası” namı altında, çoğu zaman yoksul halktan, muayyen menzil akçası dışında bir hayli para alınmaya başladı.129

Menzil teşkilâtının işleyişi belli nizamlar dâhilinde olmakla beraber, zaman zaman aksadığı ve devletin yeni tedbirler almak zorunda kaldığını biliyoruz. Bu tedbir ve düzenlemeler, menzil-hânelerin amacı çerçevesinde ulakların ve idarenin ıslâhı şeklinde görülmektedir. Daha çok ordunun seferleri sırasında büyük değişikliklere uğrayan bu nizamlar, sefer sonunda eski durumuna getirilmek istenmesine rağmen130 her defasında bozuluyordu. 131

Menzil teşkilâtının bozulmasının başlangıcı için kesin bir tarih verilememekle beraber bunun, diğer Osmanlı müesseseleri gibi XVII. yüzyılda başladığını söylemek mümkündür. Bu bozulmanın, savaşlarda alınmaya başlanan mağlûbiyetler ve bunun sonucu olarak ülke dâhilinde görülen karışıklıklara paralel olarak arttığı anlaşılmaktadır.

Defterdar Sarı Mehmed Paşa, 1714-1717 yılları arasında yazmış olduğu tahmin edilen Nesâyihu’l-ümerâ ve’l-Vüzerâ isimli eserinin, “sadrıâzamların atvâr u ahlâkı”ndan bahsederken, ulak emrinin usûlü dâiresinde verilmesine dikkat edilmesi gerektiğini belirterek şu tavsiyelerde bulunuyor:

“Ve olur olmaz yere ulak emri verilmeyüp ancak gayet mühim olup umûr-ı saltanata zarar ihtimâli olan yerlerde ve bir dahi mevâcib içün emvâl-i mîrî isti’câlinde ve bir dahi serhadd-i mansûre kılâ’ı istihbârına ketm olunmayup verilmelidür. Ve bu’d-ı mesâfe olan mahallerden olur olmaz da’vâ ve nizâ’ bahânesiyle kimesneyi ihzâr içün fermân verilmekde teennî ve taharrî olunup ziyâde muktezî olmadıkca verilmeye”.132

Nitekim Lutfî Paşa’nın “ulak hükmü” yerine getirmiş olduğu “in’âm hükmü” usûlünün bir müddet sonra bozulduğu görülmektedir. “Menzil husûsı Devlet-i’Aliyye’nün mühimm ü muktazî ve müsta’cel olan umûrı içün mevzû’ olup ziyâde lüzûmı olmadukça kimesneye menzil fermânı virildiğine rızâ-yı hümâyûn yoğiken”, bazı kimselere lüzûmlu lüzûmsuz ziyâde menzil fermânı verilmeye ve özel işleri için gidenlerin de bu şekilde seyahat etmeye başladıkları anlaşılmaktadır. Bu sebeple 1695 yılında İstanbul K#immak#mına133 ve 1739’da ise Anadolu ve Rumeli’deki idarecilere gönderilen bir hükümde menzillerin, devletin önemli işleri için ulaklara tahsîs edilmiş olduğu belirtilerek, özel işleri için menzil in’âm hükmüyle beygir almak isteyenlere beygir verilmemesi istenmiştir. Devlet tarafından gönderilenlere ise saat hesâbına göre ücretleri hesaplanarak nakten verilmesi ve her menzilde, bindikleri beygir ücretlerini ödemeleri kararlaştırılmıştır. Sınır boylarından gelen ulaklara ise, ellerinde fermanları olmasa da ücret ile menzil beygiri verilmesi emredilmiştir.134

Alınan tedbirler ve gönderilen fermanlara rağmen, menzilcilerin ve âyânların menzil gelirlerini şahsî servet gibi kullanarak hizmetin aksamasına sebep olmak, menzil-hâneler için halktan alınması gerekenden kat kat fazla para toplamak, ulakların menzillerden “kendü mesâlihleri” için beygirler almaları135 gibi yolsuzlukların önü alınamadı. Bunun yanında, daha XVI. yüzyıl ortalarında bile yüksek dereceli devlet memurlarının (vezir ve paşaların) halktan “bilâ-emr-i şerîf menzil bârgîri ve yem ü yemek” topladıkları da vâki idi. 136 Bozukluk ve düzensizlik yaygınlaştıkça şikâyetler çoğaldı.

Neticede hükûmetler ve padişahlar XVII. ve XVIII. yüzyıllarda bazı tedbirler almak ve menzil-hâne yönetiminde bazı değişiklikler yapmak ihtiyacını duydular.137 Ne var ki menzil-hâneleri ayakta tutmak için alınan bu geçici tedbirler, bizzat baştaki idareciler tarafından ihlâl edildi. Padişahlar ve sadrâzamlardan başka vezirler, beylerbeyileri, defterdarlar, yeniçeri ağaları ve sâir devlet adamları,138 en ufak bir iş için ulak gönderdikleri, özel eşyalarını taşıttıkları gibi,139 in’âm hükümleri ve menzil tezkiresi olan devlet Tatarları ile ellerinde vezir veya beylerbeyi buyduldusu olan Tatarlar140 dışında bazı kişilerin de Tatar kıyâfeti141 giymeye ve menzillerden beygir almaya başladığı görüldüğü gibi,142 eski tarihli menzil hükmü ile binek hayvanı alanlara da raslanıyordu143 Bu sebeple çoğu zaman menzillere uğrayan asıl görevliler ise, âcil emirleri getirdiklerinde binek hayvanı bulamıyorlardı.144

Bazı menzil-hânelerde ulaklara, ellerindeki in’âm hükümlerinin tarihlerine, hatta ellerinde in’âm hükmü olup olmadığına dahi bakılmadan diledikleri kadar beygir verilmekte idi. Bu sebeble ‘avârız muk#belesinde ve mîrîden ta’yîn olunan akça ile menzillere sağlanan beygirler kifâyet etmediğinden devletin mühim işleri için beygir sıkıntısı görülüyordu. Ayrıca, zaten ekonomik sıkıntı içinde bulunan “re’âyâ fukarâsı” da her bir menzilde bu hususta kendilerinden talep ve tahsîl olınan menzil akçası sebebiyle daha da perişan olmakda idi. Bu durum ise “Anatolı’nun memleketlerinün tahrîbine bâ’is” oluyordu.145

XVIII. yüzyılda ulakların menzillerdeki düzensizlikten ve ulak atı bulamamaktan, menzilcilerin ise ulakların yolsuzluklarından şikâyetleri arttı. Âyanlar ise, menzil-hâneler için topladıkları menzil ücretinin önemli kısmını kendilerine ayırmakta ve hatta bazı sancaklarda menzil olmadığı halde menzil ücreti almakta idiler. 146 Bunun üzerine 1715 yılında her tarafa fermanlar gönderilerek menzil-hânelere menzilci tâyini, bulundukları bölge yahut kazâ âyânının sorumluluğuna verildi.147 Yine bu tarihte menzilcilerin, ulak hayvanı beslemek ve bunları, menzillere uğrayan ulakların hizmetine vermekle mükellef oldukları bildirdildi. 148

Ulakların, menzillerden fazla at almaları sebebiyle binek hayvanı sıkıntısı çekildiğinden, menzil-hânelerdeki mîrî atlar yanında, civardan “kirâcı zümresi” tespit ve tâyin olunarak bunların atlarının saat başına mûtedil ve muayyen ücret mukabilinde kira ile kullanılması yoluna gidildi. Bu usul 1754 yılından itibaren önce Rumeli’de yürürlüğe girip, daha sonraları 1777 yılında Anadolu’da tatbik edilmeye başladı. Bu şekilde her menzil-hâne için kira ile beygir temin etmek üzere menzilcinin yanında “kirâcıbaşı” unvanıyla149 ayrıca bir kişi görevlendirilmişti.150 Buna göre halktan herhangi bir şey talep edilmeyecek; devlet işi için giden Tatarlardan ise, mîrîden ödenmek üzere saat başına 20’şer akça alınacaktı.151 Tatarlara, ellerindeki hükümlerde yazıldığından fazla menzil beygiri tahsis edilmeyecekti.152 Ayrıca ihtiyaçları olan yem ve yiyecekleri, kendi keselerinden muayyen bir ücret karşılığında verilecekti.153 Bu sebeple, o zamana kadar menzillere menzilcilerin “iltizâm” yoluyla tâyin edildikleri ve bunun karşılığında devlete beygir temin etmekle görevli oldukları düşünülürse, kirâ usûlünde devletin, menzilcinin ve halkın yükü hafifleyecekti. Ulaklar için at beslemek şartıyla menzilci olan kişinin de masrafları böylece azalmış oluyordu.154 Fakat, savaşlar sebebiyle bu nizamdan da gerekli fayda sağlanamamıştır.

1764 tarihli bir farmanda ise, menzil idaresinin bütün halk ve âyânın uhdesinde olduğu belirtildikten sonra, her sene “rûz-ı Hızr’da ma’rifet-i Şer’ ve cümle ittifâkıyla” menzilci tâyin ve menzil beygiri tedâriki ile bunların yiyecek ve sâir ihtiyaçlarını karşılamak gerekirken kadı, nâib, âyân ve menzilcilerin yolsuzluk yaparak halka fazla menzil ücreti yükledikleri ve zulüm yaptıkları belirtiliyor ve bu durumun düzeltilmesi için menzilci seçimine îtina edilmesi isteniyordu.155

Ulakların da iffet sâhibi, namuslu, hayvana eziyet etmeyen ve meşakkatli yolculuklara tahammüllü kişilerden seçilmesine dikkat edilirdi. Bunun yanında uzun müddet sadrâzam veya diğer vekil ve vezirlerin dâirelerinde istihdam ile tecrübe edilmiş ve terbiye görmüş olmaları da gerekirdi. Daha sonraları ulakların görülen usulsüz hareketleri sebebiyle hal ve hareketlerinin devamlı kontrol altında bulundurulması için muntazam bir idâreye bağlanmaları ihtiyacı ortaya çıkmış ve ulaklar, I. Abdülhamid Dönemi’nde (1774-1789) yeni bir nizamla kurulan “Tatarân Ocağı”na bağlanmışlardır.156 Daha sonra ise ocak mensûbu ulakları, diğerlerinden tefrîk için, bunlara ayrı bir kalpak ve elbise tahsîs edilmiştir.157

III. Selim de menzil-hâneler hususunda yenilikler yapmak istemiş; disipline dönük tedbirlerle şikâyetlerin önünü almaya çalışmıştı.158

Menzil teşkilâtının bozulmanın sebepleri, II. Mahmud dönemine ait bir lâyihada şöyle belirtilmektedir:

a. Menzil beygirlerine binmek, devlet hizmetinde olan ulaklara (Tatarlara) mahsus iken, devlet ricâlinin adamlarının da bu yolu kullanmaları;
b. Çeşitli bölgelere giden mal ve eşyaların ulaklar ile gönderilmesi ve bu iş için menzil beygirlerinin kullanılması;

c. Rûz-ı Hızr ve rûz-ı K#sım başında menzil için tanzîm olunan Tevzî Defterleri’ne, menzil masrafları dışında menzil nizâmı için gelen mübâşirlerin hizmetleri, mutasarrıf Tatar ağasının devriyesi ve ikrâmiyesi ile bunlara ait masrafların da kaydedilmeye başlaması. Bu sebeple menzil masraflarının büyük ölçüde artmış gibi görünmesi ve bu masrafların köylüden tahsîli cihetine gidilerek onların yerlerini terk etmesi.159

d. Herhangi bir yüksek devlet memuriyeti tevcîhinde, ellerinde berât veya mektup olmadığı halde bahşiş için birbirleriyle yarışan gayrıresmî bir Tatar gürûhunun türemesi ve bunların, haberi daha önce götürmek için hayvanlara eziyet etmeleri ve telef olmalarına sebebiyet vermemeleri.
e. Menzilcilerin, ulaklardan menzil ücreti dışında “bahşiş” adıyla kanunsuz olarak ikinci bir ücret talep etmeleri; vermedikleri takdirde gerekli hizmeti yapmamaları veya aksatmaları;

f. Menzillerde beslenen hayvanların saman, arpa vb. ihtiyaç maddelerin yüksek fiatla satılması sonucu masrafların artması ve bu sebeple menzil-keşlerin büyük sıkıntılara düşerek vazîfelerini yapamayacak hale gelmeleri;
g. Ulakların, bir yolunu bularak tarih bölümü açık menzil hükmü elde etmeleri sonucu, bunu defalarca kullanmaları.160D. Menzil-Hânelerde

“Kiracıbaşılık” Usûlü

II. Mahmud, yapılan sürekli şikâyetlerin önünü almak ve ulaşımın daha verimli olmasını sağlamak amacı ile 1824 yılına kadar süregelen menzil usulünde yeni bir düzenleme yaptı. Bunun için ülkenin her eyaletine gönderdiği Temmuz 1824 tarihli fermanda, gerekçesini çok açık ve gerçeklere uygun olarak ortaya koydu.

Bu fermanda,161 menzil-hânelerin iltizamla idare edilmesinin, halkın tahammül edemeyeceği bir yük haline geldiği, bunun asıl sebebinin yüz yıla yakın bir süreden beri idarecilerin kendi çıkarları uğruna buraları kullandıkları, kadıların da bunlardan geri kalmadıkları belirtilerek bu sebeble alınan yeni kararla menzil-hâne usulünün değiştirildiği açıklanıyordu. Böylece bütün menzil-hânelerin iltizâm yoluyla menzilcilere verilmesi usulü kaldırılarak, Rumeli ve Anadolu’da aynen uygulanmak üzere “kira usûlü” ile yönetilmesi kararlaştırıldı; “menzilcilik” görevi ise, “kirâcıbaşılık”a tahvil edilerek tarihe karıştı. Menzil-hânelere ödenecek kira ücretleri ise devlet tarafından tespit edilecekti. Menzil görevlileri artık halktan para talep edemeyecekler, ancak menzil-hânelerine uğrayan Tatarlardan alacakları kira ücretleriyle yetineceklerdi. Tatarlar (ulaklar) ise, kira ve yiyecek masrafını kendi ceplerinden vereceklerdi. Yalnız, eskiden olduğu gibi sadrâzam Tatarlarına konak verilecekti. Bakaya parasını toplamaya giden memurlar da masraflarını, bu paraları tahsîle gittikleri kimselerden alacaklardı.162

Menzil-hânelerin kira usulü ile idaresi için, yine eskiden olduğu gibi o bölgenin yöneticisi ile ileri gelenleri tarafından muktedir ve güvenilir bir kişi “kiracıbaşı” olarak birer yıllık bir süre için seçilecektir. Genellikle aynı kişiler tekrar bu göreve getirilmiştir.

Daha önce menzil-hânelerin, bir yıl sonunda hesapları gözden geçirilir ve genellikle aynı kişiler tekrar bu menzilcilik görevine tâyin edilirlerdi. Bunlar, belli bir para karşılığında menzil-hâneyi yönetmeyi üzerlerine alırlar; fazla bir şey istemeyeceklerini taahhüt ederlerdi. Buna rağmen gelir, giderden az ise aradaki fark, halktan vergi olarak tahsil edilirdi. Genellikle ölene kadar bu görevi üslenen menzilciler, öldüklerinde yerlerine çocukları veya yakın akrabaları geçerdi. Yani menzilcilik görevi her menzil-hânenin bulunduğu bölgede âdetâ bir âilenin tekelinde idi.

Yeni düzenlemeye göre ise kiracıbaşı, yapılan masrafların ve gelirlerin muhâsebesini tutmakla mükellef maaşlı bir memurdu. Menzil-hânelerin gelir ve giderleri, günü gününe bir deftere yazılır ve altı ayda bir kadı, kiracıbaşı ve yöneticilerin hazır bulunduğu bir toplantıda hesap sonuçları gözden geçirilir ve mahkeme defterlerine kaydedildikten sonra bir sureti tetkik için İstanbul’a gönderilirdi.

Kiracıbaşıların yardımcıları olarak her menzil-hânede ücretle tutulan “sürücüler” ve hayvanların bakımı ile uğraşan “hademeler” bulunuyordu. Ayrıca, sürücülere yol göstererek bir çeşit koruyuculuk görevi yapan ve kendilerine her nedense “kulaksızlar” denilen kimselerin de bulunduğunu biliyoruz.163

Yeni uygulamada ulaklara, menzil-hânelerdeki her binek hayvanı, saati yirmişer para ile kiraya verilecek;164 devlet işleri için gönderilecek Tatar ve diğer görevlilerin kira ücretleri Hazine’ce karşılanacaktır. Ancak Hazîne, Darphâne, Tersâne ile Zahîre hazînelerinin gelirlerini zamanında toplayıp göndermeyen görevlilere ikinci kez aynı konuda bir te’kid ve ihtar emri gönderilmesi halinde Tatar ve mübâşirlerin yapacakları masraflarla menzil kira bedelleri, görevlerini aksatan yöneticiler tarafından ödenecektir.
Bundan önce ulaklara menzil-hâne yöneticisi tarafından yem ve yiyecek sağlanıyor; bedelleri menzil masraflarına eklenerek halktan vergi olarak alınıyordu. Yeni düzenlemeye göre menzil-hânelerde hiç kimseye bedava yem ve yiyecek verilmeyecekti.

Eyalet ve sancaklarda bulunan vali, mütesellim ve voyvodalar gibi yöneticiler İstanbul’a veya diğer mahallere gönderecekleri Tatarların yol harçlıkları ile menzil kiralarını kendi hazinelerince karşılayacaklar; eğer Tatarlarını kendi eyalet veya sancağının dahilinde bulunan bir yere göndereceklerse, menzil-hâneye ait hayvanlardan yararlanamayacaklar; ancak kendi imkânlarıyla gidip dönmeleri sağlanacaktı.

Daha önce menzil-hânelerin tamir, bakım, inşa ve diğer masrafları, ulaklar için yapılan masraflara eklenerek, bir yıllık gelirleri ile o bölge halkından toplanan vergilerden karşılanmakta idi. Bundan böyle ülkede bulunan menzil-hâneler kamu malı olduğundan, menzili teslim alacak olan kiracıbaşı, gereken onarım, hayvan yem ve yiyeceği, bakım masrafları ve benzeri giderleri, menzil-hâneden elde edilecek kira gelirleri ile karşılayacak ve bu giderler için ayrıca halktan para talep edilmeyecekti.

Kiracıbaşıların genç beygirler sağlayarak ulakları geciktirmeden gidecekleri yerlere ulaştırmak, en önemli görevleri arasında idi. Bu durumda menzil-hânelerde bulunan hayvanların çoğu devletin (kamu) malı olup bir kısmı ise civardan kira ile temin edilenler idi. Kamu malı olanlarının değerleri tespit edilip senet ile kiracıbaşı olanlara teslim olunacak; ihtiyaç giderilemiyorsa, zamanla temin etme yoluna gidilecekti. Ulaklara gereken kolaylık gösterilecek, karşılıklı anlayışla devlet işlerinin hızla yürütülmesi amaç edinilecekti. Ulaklar da menzil hayvanlarını iyi kullanacaklar, zulmetme yoluna sapmayacaklardı.

İki menzil arasındaki yol önceden tayin ve tespit edilecek; kaç saatlik mesafe ise, mahkeme defterine geçirilecek ve saati yirmişer paradan ne kadar tuttuğu da önceden bilinecektir; böylece anlaşmazlık çıkması önlenecektir. Ayrıca ulaklara yem ve yiyecek verilmişse, değerleri râyiç fiyat üzerinden alınacak ve fazla para istenmeyecektir. Bunların dışında ulaklardan “menzil avâidi”, “sürücü bahşişi” ve diğer adlarla bir akça bile alınmayacaktır.

Ulak ve Tatarlar veya menzil hayvanını kullanan bir başkası, kasten hayvanının telef olmasına sebep olursa, bedelini derhal ödemesi için yöneticiler ve kadılar tarafından gerekli incelemeler yapılıp, durum gerçeğe uygun bir şekilde İstanbul’a bildirilecektir. Hayvanların korunmasına önem verilecek; meselâ bir beygire altmış vukıyyeden ziyade yük vurulmayacaktır.

II. Mahmud, menzil-hânelerle ilgili yaptığı düzenlemenin olumlu sonuç verip vermediğini sıkı bir şekilde denetlemiş ve başlangıçta başarılı da olmuştu. Fakat kısa bir süre sonra işlerin tekrar eski duruma döndüğü anlaşıldı. Üstelik yöneticiler, menzillerin iyi işleyip işlemediğini denetlemek bahanesiyle kendi adamlarını görevlendirmişler ve bu görevlendirme masrafı için halktan kanuna aykırı olarak “devriye ücreti” almışlardır.165

Yeni uygulamanın mâlî portresini öğrenmek için ilk bir yıllık gelir ve gider defterleri İstanbul’da incelendikten sonra ortaya şu gerçekler çıkmıştı: Her şeyden önce menzil-hânelerin giderleri, bölgelere göre büyük farklılıklar göstermekteydi. Aynı eyâlet sınırları içerisinde bulunan menzil-hânelerin gelir ve giderleri bile birbirine uymamaktaydı. Bu farklılık her ne kadar coğrafî bazı sebeplere dayanıyor idiyse de, daha çok kiracıbaşılarla o bölgenin yöneticilerinin tutumlarından ileri geldiği anlaşılmaktaydı. Bazı kiracıbaşılar, yapmadıkları masrafları defterlere geçirirlerken bazı mutasarrıf, mütesellim ve voyvodalar da, adamlarının ücretsiz olarak menzil imkânlarından yararlanmalarına göz yumuyorlardı.

1825 yılı sonlarında, yeniden bütün eyaletlere gönderilen bir sadrâzam tahrîratında bu durum anlatıldıktan sonra, her menzilin gerçek giderlerini gösterir defterlerin hazırlanarak derhal gönderilmesi istendi. Bunun üzerine her şehirde mevcut menzillerin işlediği kollar ve bu iş için gereken beygir ile bunun bir yıllık masrafları, o beldenin kadısı ve ileri gelenlerince araştırılıp166 merkeze bildirildi.

Yeni usul, bütün suiistimallere rağmen, vergi ödeyenler için daha kârlı, kiralayan için ise zararlı idi. Buna rağmen eski menzilci kira usulünü kabullenmede sakınca görmemişti.

Menzil masraflarının fazla oluşundan ötürü bütün eyaletlere gönderilen Nisan 1826 tarihli fermanda menzil beygiri kirasının, saat başına 20 paradan 30 paraya çıkarıldığı ilân edildi. Gerekçe olarak, gönderilen defterlerin incelenmesinden, 20 paranın az geldiği ve bu ücretle menzil işlerinin yürütülmesinin mümkün olmadığı, kadı ve kiracıbaşıların da bu durumu dile getirdikleri ve 20 para ücreti az gördükleri belirtiliyordu. Yani 1824’de yayımlanan fermanda yer alan hususlar tekrarlanıyor; menzil konusuna yöneticilerin dikkat etmeleri, keyfî olarak menzil imkânlarının kullanılmaması sıkı sıkıya tembîh ediliyordu.167 Ancak, tamamen bozulmuş olan bir sistemde köklü değişiklikler yapılmadan olumlu sonuç alınamayacağı âşikardı.

Kasım 1827’de ülkenin her tarafına gönderilen bir “Adâletnâme”de Padişah, yöneticilerle yargı gücünü ellerinde bulunduranların iş birliği halinde fakir halkı soyduklarını ve zulmettiklerini açıkça belirtiyordu: “Taşralarda bazı vüzerâ ve ma’den emînleri ve sancak mutasarrıfları ve voyvoda ve mütesellimler ve hukkâm ve nüvvâb ve sâir ehl-i örf tâifesi, ehl-i şer’ tâifesiyle birleşerek birbirlerini men’ u zecr etmek şöyle dursun, belki yek-dîgerinin maksad-ı irtikâblarına revâc vererek” bunların fakir ve zavallı halka yapmadığı zulüm kalmamıştı. Halbuki amaç, fakir halkı huzur ve refah içinde yaşatmak olduğu, bunun için de halka fazla yük olan menzil-hânelerin kiraya çevrildiği; ancak bundan da olumlu sonuç alınamadığı ifade ediliyordu.

1827’de kira ücretlerine yapılan on paralık zam, giderleri yine karşılamayınca, 1830’da bir saatlik kira ücreti bu defa 40 paraya (bir kuruşa) çıkarıldı. Bu durum Tanzimat’ın îlânına (1839) kadar sürdü. Ancak bu arada 1832 yılında menzil sisteminin yanısıra posta teşkilâtı kurulması için çalışmalara başlanmıştır. II. Mahmud, sadrâzamına yazdığı bir yazıda, haberleşme işlerinin yoluna konulmasını istemiş ve bazı tekliflerde bulunmuştu. Bundan sonra Hâssa Müşîri Ahmed Fevzi Paşa’nın çalışmaları ile ilk olarak Üsküdar’dan İzmit’e kadar olan yol onarılmıştır. Daha sonra ilk atlı posta arabası, örnek olarak 18 saatlik bir mesafe kabul edilen bu güzergâhta Ekim 1834’de sefere çıkmıştı. Başarı elde edilmesi üzerine, halkın mektuplarını ve emanetlerini, devletinkilerle birlikte taşıyacak bir posta teşkilâtının kurulması ve her beş altı saatlik mesafede bir postahâne binasının yapılması için çalışmalara başlanmıştı.

E. Menzil-Hânelerin Kaldırılması

ve “Ref’-i Menzil Bedeli”

1839’dan sonra öncelikle İstanbul-Edirne ve İstanbul-İzmir arasında ve daha sonra ise zamanla diğer vilâyetlerle İstanbul arasında posta teşkilâtı kurulması ve menzil-hânelerin posta teşkilâtına çevrilmesi kararlaştırılmış; böylelikle menzil-hâneler târihe karışmıştır.168

Yeni düzenleme ile menzil-hânelerin tâmirleri, bakımları, menzil görevlilerinin maaşları, yeterli sayıda at temîni vb. masraflar, “kira akçası” ile karşılanacaktı. Verilecek harcırahları karşılamak üzere ihdâs olunan”ref’-i menzil bedeli” dışında halktan da hiçbir şekilde para alınmayacaktı.169

Ek

Posta Tatarlarının, Osmanlı tarihi boyunca çok önemli görevler yaptıkları bilinir. Bunlar sadece mektup değil, padişah fermanlarını, cephelerden gönderilen haberleri, ordu paralarını, azil kararlarını da taşırlardı. O sebeple geçtikleri yollar üzerinde devlet memurları ve halktan herhangi bir kimsenin yardımını isteyebilirlerdi. Hatta idam edilenlerin kesik başlarını da at değiştire değiştire olanca hızlarıyla götürürlerdi. Bu yüzden, birinin acele yürüyüşü karşısında: “Telâşın ne, kelle mi götürüyorsun? ” hitâbı, atasözü olarak dilimize yerleşmiştir.

Adolphus Slade, II. Mahmud devrindeki posta Tatarlarını kendi müşâhedelerine dayanarak şöyle anlatır:

“Rumeli’yi dolaşmak üzere Tekirdağı’ndan içeri doğru yola çıktığım zaman yanımda, memlekette “Tatar” denilen ve posta yahut refâkat hizmetlerinde kullanılan bir Türk bulunuyordu. Veli adındaki bu adam, ırkının en yakışıklı ve çok güzel bir örneği idi. Veli’nin mensub olduğu Tatarlık mesleğinde hayatın nasıl geçtiğini lâyıkı ile anlamak isteyen bir Avrupalı, İstanbul’dan Üsküdar’a geçmeli ve bu Tatarları uzun bir yola çıkarken yahut uzun bir yoldan geldiği vakit kendi gözüyle görmelidir.

“Bir Tatar Üsküdar’dan yola çıkarken hayat, cevvâliyet, sıhhat ve neşve modelidir. Yüzü parlak, hemen berberin usturasından, tuvaletinden kurtulmuş olarak tarâvetlidir. Sakallı ise sakalı ve bıyıkları, sakalsız ise bıyıkları tek teline kadar taranmış, bükülmüş, parlatılmıştır. Uzun kalpağı şöyle çapkınca bir yana doğru yıkılmış; üzerinde de parlak çiçekli bir yemeni sarmılıştır ki, at koşarken rüzgâr da aksi taraftan çok sert esecek olursa, bu yemeninin uçları kalpağın üzerinden aşağı alınıp çene altından bağlanır. Kolları yırtmaçlı, kırmızı çuha yahut yine parlak renkte başka bir kumaş ile kaplı olan uzun kürklü kaputun (yahut gocuğun) etekleri, bindiği atın gerisine doğru uzanır. Geniş şalvarı, güzel çizmeleri parlak ve son derece temizdir. Alaturka, geniş, pirinç üzengiler, ne kadar parlatmak mümkünse o kadar parlaktır. Atının sırtındaki parlak sahtiyan, eyer, at takımları, gümüş kakmalarla süslü çifte tabancalar, kehribar ağızlıklı çubuk ve ağızlık ile Tatar, gerçekten çok şık, görülmeye değer bir şövalyedir…

“Lâkin Tatarı, bir de uzun yolundan geldiği zaman görünüz! O zaman, onu doğurup büyütmüş olan anası bile tanıyamaz. Altındaki at durur durmaz, sapsarı, zayıflamış, yanmış bir çehre ve pis bir kıyafetle eyerden inmeye vakit bulmaksızın kendini âdetâ toprağa bırakıverir. Bir çubuk yakmaya bile kudretsiz, yorgunluk, ağrı ve sızı ile bitkin bir halde kalır.

“Tatarlar, hatta yolculukları bitmeden, yol ortalarında at değiştirdikleri menzillerde bile kendilerini eyerden toprağa böyle bırakıverir ve biraz sonra yeni ata, başkalarının yardımıyla bindirilirler.

“Tatarlar daima çok kuvvetli surette giyinmiş bulunurlar ve Tuna Nehri’nin ilik donduran soğuklarında da, Suriye’nin kavurucu güneşi altında da bu esvaplarını hiç hafifletip fazlalaştırmazlar. Onların giyecekleri, hemen umûmiyetle gömleklerinin üstünde uzun ipekli bir entari, çuha yelek, çuha cepkenden oluşur. Gerektiğinde bunun üstüne giyilmek için yedekte ve kışlık olmak üzere, bozkurt postundan bir ceketle, bunun üstüne uzun ipek bir entari, çuha yelek, çuha cepken giyip bunun üzerine içi kurt postundan bir ceketle, daha en üste de yukarıda söylediğimiz yırtmaçlı kollu uzun, kürk veya gocuğu giyerler. Çok geniş şalvarlarının altında ayaklar, dize kadar yünden örme çamurluklar ve ağır çizme ile muhâfaza edilir. Bu elbiseye şunları da ilâve etmek lâzımdır: Bizim için taşınması imkânsız görünecek hacimde ve ağırlıkda kuşaklar, tabancalar, yatağan bıçağı, havlular, çevreler, mendiller, süslü tütün kesesi ki, bu son dört kalem eşya, Tatarın geniş koynuna yerleşir.

Hâsılı bir atlı Tatar, bir cephâne ve levâzım deposudur diyebilirsiniz. Onun, bütün bu ağırlığı hiç duymadan nasıl kolay taşıdığını gördüğünüz vakit, eski ve Ortaçağ şövalyelerinin o ağır zırhlarını taşımalarına karşı duyduğunuz hayret, tamamiyle kaybolur.

Lâkin fikrimce bu Tatarlar, Türkiye’de sıhhatlerini bu ağır esvap sayesinde muhâfaza etmektedirler. Çünkü bu memlekette kışın olduğu gibi yazın da sıcak giyinmek lâzımdır. Bu iklimde rüzgârlar daima keskin, soğuk, malarya ise hazır hastalıklardan biridir. Bana göre Türkiye’de Avrupalıların malaryaya çabuk yakalanmalarının bir sebebi de pek hafif giyinmeleridir. Ancak, giyilecek esvap, tabii târif etdiğimiz Tatar dostumuzun esvabı gibi değil, Tatar esvabı ile çok hafif Avrupalı esvabı arasında ortalama bir şey olmalıdır.

“Tatarlar, yolculukları esnâsında çok kahve içerler, enfiye kullanırlar. Onların çektikleri en büyük zahmet uykusuzluktur. Yolda günlerce, gecelerce uyumaksızın at sürmek güç şeydir. Sürücüler (yani, menzilden menzile Tatara refakat eden at uşakları), ekseriya onları, uykuya dalıp attan düşmekden korumak üzere yanlarında gitmeye mecbur olurlar. Menzillerde at değiştirmek için geçirilen yarım saat, Tatarı istemeye istemeye derin bir uykuya daldırmaya kifâyet eder.

“Bugün de Türkiye’de en metholunan Tatarlar Akkâ’ya gidip gelen Tatarlardır. Bu Tatarlar Akkâ’dan İstanbul’a on iki günde gidebilmektedirler ki, Anadolu’nun dağlık teşekkülâtıyla bu mesâfeyi düşünürsek, büyük sür’at gösterir.

“Bugün İstanbul’da yaşlıca bir Tatar vardır ki, bu adamı Rus-Türk harbi esnâsında İngiltere Sefâreti Hindistan’a ait mektupları, Bağdad’a göndermek için kullanıyordu. Bu adam çok kere İstanbul’dan Bağdad’a on dört günde gitmekde idi. Bu uzun mesafenin bir Tatar tarafından bir kere dokuz günde gidildiği de söylenmektedir. Aradaki mesafe, dağlar, nehirler, muntazam yolların hiç mevcut olmaması, menziller arasındaki açıklık düşünülürse insan buna hiçbir vechile inanmaz. Lâkin hâdise, devlet sicilleriyle sâbit olmaktadır.

Bundan başka Türkiye’de her sene büyük bir atlı seyahat gösterisi daha olur ki, Bu da Hacılar (Mekke) kervanının Hicaz’dan dönüşündedir. Hacılar kervanı Hicaz’dan dönüp da Şam şehrine sekiz günlük mesafeye kadar yaklaşınca Emîrü’l-Hacc olan paşa, kervandan çok sür’atli bir hecin devesi ile Şam’da kendi yerine vekil kalmış paşaya, hacıların dönmekte olduğu haberini gönderir. Şam şehri sevinçle dolar; kervanı karşılama hazırlığına girişilir. Hecin ile gelen Tatar birçok hediyeler alır; Şam’da bir gece yatıp, müjdeyi Padişaha yetiştirmek üzere ertesi sabah at sırtında İstanbul’a doğru yola çıkar. Tabii Padişahtan da birçok hediye ve ihsanlara kavuşur. 1829’da bu Tatar, İstanbul’a yetişmesinden iki saat sonra ölmüştü.

Umûmiyetle Tatarlar iyi para alırlar; husûsiyle devlet Tatarlarının vaziyeti daha iyidir. Çünkü merkezden, gönderilmiş oldukları paşalar, vâliler, memurlar da, getirdikleri haberin iyiliğine göre bunlara hediyeler, bahşişler verirler. Meselâ, bir paşaya, bir vâliye İstanbul’da Padişahın bir oğlu olduğu haberini götüren Tatara çok kere sekiz yahut on kese ihsan verilmesi lâzımdır. Böyle ahvâlde ekseriyâ bir paşaya ik üç Tatar birden gider ki, o zaman bindikleri atların vay hâline!

Tatarlar sadece bu yüzden değil, husûsî mektuplar, poliçeler ve para götürüp getirmek sûretiyle de istifâde ederler ve para götürmekte her zaman gösterdikleri sadâkat ve dürüstlük meşhurdur. Eğer bir Tatara tevdî edilmiş emânet zâyi olursa, ne kadar çok olursa olsun, Tatar esnaf cemiyeti Tatarfından tazmîn edilir. Türkiye’nin her paşalığı dâhilinde “Tatar ağası”nın komutasında olmak üzere muntazam bir Tatar müessesesi vardır.

Tatarların seferlerini bu ağa tanzîm eder. Tatarların Türkiye’nin her yerinde büyük îtibarları vardır; herkes onların yolculuklarını kolaylaştırmaya çalışır. Eğer mühim bir memuriyetle gidiyorsa ve darda kalırsa Tatar orada bulunan herkesin, bilâ istisnâ en iyi atını alıp yolculuğuna devam edebilir. Bu selâhiyeti, hatta vâlinin atlarına bile şâmildir.

Seyyahlara, yahut tâcirlere arkadaşlık eden Tatarlar, acele içinde olmadıklarında, ufak tefek ticaret işleri bile yaparlar ve seferlerinden döndükden sonra yeni bir sefere çağırılıncaya kadar evlerinde rahat ederler. Şu kadar var ki bu adamların elleri çok açıktır. Çok para kazandıkları halde onbeş yirmi senelik hizmet devrelerinde en çoğu ihtiyarlık yılları için birkaç para biriktiremez. Tatarların çoğu, daha bu hizmete girdikleri ilk senelerde, meşakkate, hastalığa dayanamayıp ölürler yahut hizmeti bırakmaya mecbur olurlar. Lâkin kuvvetli ve zahmete dayanıklı olanların sıhhatleri mükemmel olduğu gibi, çok seneler yaşadıkları da görülmekdedir”.170

“Her çarşamba akşamı İstanbul’dan Anadolu’ya beş Tatar gönderilir. İlk ikisi, sağ hattan İzmir ve Antalya’ya; üçüncü ve dördüncü, orta hattan Şam ve Kayseri’ye ve beşinci, sol hattan Diyarbakır’a gider. Bu Tatarlar, İstanbul’a salı günü dönerler. Diyarbakır’dan Musul yoluyla Bağdad’a ve Trabzon’dan Erzurum’a yine ara posta hattı vardır. Erzurum için olan postalar, Trabzon’a kadar buharlı gemilerle gönderilirler”.171

1 Bk. Cengiz Orhonlu, “Kervan ve Kervan Yolları”, Osmanlı İmparatorluğunda Şehircilik ve Ulaşım, çev: Salih Özbaran, İzmir 1985, s. 140-146.
2 “El-Berîd” kelimesi için bk. Lutfî Paşa, Tevârîh-i Âl-i Osmân, tashîh ve tahşiye ile neşreden: ‘Âlî, İstanbul 1341, s. 372 vd. (not 3).
3 Raşit Gökdemir, “Ulak”, Yenitürk Mecmuası, sayı 59’dan nakleden: Mehmed Zeki Pakalın, “Ulak”, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C. III, s. 542 vd.
4 Bk. J. Sauvaget, La poste aux chevaux dans l’Empire des Mamelouks, Paris 1941.
5 Lutfî Paşa, Tevârîh-i Âl-i Osmân, tashîh ve tahşiye ile neşreden: ‘Âlî, İstanbul 1341, s. 371 vd.
6 Şekip Eskin, Posta, Telgraf ve Telefon Tarihi, Ankara 1942, s. 12.
7 İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti Teşkilâtına Medhal, İstanbul 1941, s. 471.
8 “.Anlardan sonra dahı Cengîziyân zuhûr idicek il ve gün atlarına darben ve kahren binüp adını ulak komışlardı” (Lutfî Paşa, Târîh, s. 373).
9 İ. H. Uzunçarşılı, Medhal, s. 283; Raşit Gökdemir, “Aynı makale”den nakleden: M. Zeki Pakalın, “Ulak”, Aynı Eser, C. III, s. 542 vd.
10 Şekip Eskin, Aynı Eser, s. 12; Otto Spies, “Doğu Kültürünün Avrupa üzerindeki Tesirleri”, çev. Neşet Ersoy, ATO Dergisi, sayı 6’nın ilâvesi, Ankara 1974, s. 13.
11 Lutfî Paşa, Târîh, s. 372; Raşit Gökdemir, “Aynı makale”den nakleden: M. Zeki Pakalın, “Ulak”, Aynı Eser, C. III, s. 542 vd.; Mehmet Aykaç, Abbasi Devleti’nin İlk Dönemi İdarî Teşkilâtında Dîvânlar (132-232/750-847), TTK, Ankara 1997.
12 Fuad Köprülü, “Berîd”, İA, II, 546-547.
13 Şekip Eskin, Aynı Eser, s. 12.
14 F. Köprülü, “Berîd”, İA, II, 546-550; İ. H. Uzunçarşılı, Medhal, s. 471 vd.
15 Bk. F. Köprülü, “Berîd”, İA, II, 549 vd.; İ. H. Uzunçarşılı, Medhal, s. 466-472.
16 Cengiz Orhonlu, Osmanlı İmparatorluğu’nda Derbend Teşkilâtı, İstanbul 1967, s. 6.
17 Geniş bilgi için bk. İ. H. Uzunçarşılı, Medhal, s. 466 vd.
18 M. Fuad [Köprülü], “Lutfî Paşa”, Türkiyat Mecmuası, I, İstanbul 1925, s. 136; İ. H. Uzunçarşılı, Medhal, s. 472.
19 Z. Velidi Togan, Umumî Türk Tarihine Giriş, İstanbul 1946, s. 123, 302-303.
20 Daha fazla bilgi için bk. Bertold Spuler, İran Moğolları, çev. C. Köprülü, Ankara 1957, s.
459; İ. H. Uzunçarşılı, Medhal, s. 282-285.
21 M. Fuad [Köprülü], “Lutfî Paşa”, s. 135.
22 Farsça bir kelime olan peyk (Arapçası “feyc”), bir yerden bir yere tahrîrât götüren postacıya verilen isimdir. Selçuklularda peyk yahut peykân, saltanat gereklerinden sayılan hükümdâr alaylarında mevkibin önünde yürüyen ve sür’atleriyle mârûf yaya muhâbere sınıfının adıdır. Osmanlılarda peykler yaya bir postacı sınıfı olup sür’atli koşmalarıyla meşhur idiler. İlk zamanlarda bunlar, pâdişahların fermanlarını teblîğ için kullanılmışlardır (bk. Midhat Sertoğlu, Resimli Osmanlı Tarihi Ansiklopedisi, İstanbul 1958, “Peyk” maddesi, s. 265-266). Daha sonraları bu görevi Dîvân-ı Hümâyûn çavuşları görmüştür ki bunlara “serheng” veya “çavuş” da denilirdi (İ. H. Uzunçarşılı, Medhal, s. 40, 41, 48, 92-94; krş. Lutfî Paşa, Târîh, s. 373, not 2).
23 İ. H. Uzunçarşılı, Medhal, s. 48.
24 “Menzil”, kelime olarak: Konak, iki konak arası, bir konak yol, merhale, ikamet yeri, tatar konağı, posta ve posta tatarları beygirlerinin bulunduğu mahal manasına gelir (Şemseddîn Sâmî, Kâmûs-i Türkî, s. 1414, “menzil” mad.; Lutfî Paşa, Târîh, s. 372 vd., not 3). “Menzil”, “Menzil-hâne”: Kervanların ve posta tatarlarının yola devam etmek üzere indikleri ve at değiştirdikleri, yahut geceyi geçirmek için konakladıkları bina ve han yerinde kullanılan bir tâbirdir (bu manada “hâne” ilâvesi eklenerek kullanılması galatdır). Arapçada ism-i mekân olarak “nüzûl edilecek, inilecek yer; bir şeyin düştüğü yer, durak, konak, ev, “makam (menzilet) ” demek olan “menzil” kelimesinin bir manası da iki nokta arası mesafe demektir. Ok menzili, top menzili gibi (M. Zeki Pakalın, “Menzil”, Aynı Eser, C. II, s. 479, 480; Midhat Sertoğlu, “Menzil”, Aynı Eser, s. 208).
25 Bk. Yusuf Halaçoğlu, Osmanlı İmparatorluğu’nda Menzil Teşkilâtı ve Yol Sistemi, basılmamış Doktora Tezi, İstanbul 1982, İÜEF Genel Kitaplığı, Tez nr. TA. 32; Yusuf Halaçoğlu, “Osmanlı İmparatorluğu’nda menzil Teşkilâtı Hakkında bazı mülâhazalar”, Osmanlı Araştırmaları, II, İstanbul 1981, s. 124; Yusuf Halaçoğlu, XIV-XVII. Yüzyıllarda Osmanlılarda Devlet Teşkilâtı ve Sosyal Yapı, Ankara 1991, s. 146.
26 Kaynak için bk. Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 125, not 9.
27 Türkçe bir kelime olan “ulağ (ulak) “, Dîvân-ı Lugati’t-Türk’te: Beyin emriyle koşa koşa giden postacının, başka bir ata erişip bininceye değin bindiği at (Besim Atalay çevirisi, I/122). Aynı manayı ifade eden “yam, yamci, yamcik”, “tatar”, “kasıd”, “peyk”, “sâ’î”, “çâpâr”, “el-berîd”, “firistâde”, “dü-esbe” vb. tâbirler hakkında Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü (C. VI, s. 3931-35) ile diğer sözlük ve lügatlerde şu bilgiler vardır:. Ulağ (ulak): Eskiden, bir yerden bir başka yere posta veya haber götüren; Ulağ: İki ma’nâsı var: Bir peyk ve kasıd ma’nâsınadır; bir beldeden âhar beldeye mektûb ile ve yâhûd haber ile irsâl olunan şahısdır ki ıstılâhımızda atla ve bârgîr ile gidene ulak ve tatar ve piyâdesine sâ’î ta’bîr olunur (Bürh. XVIII-XIX. 76). Ulağ: Türkîde ulak dedikleri ve binit ma’nâsına (Deş. XVI. 176-1). Yam: Ulakçı atı. Zamân-ı evâ’ilde bir yerden bir ye ale’t-ta’cîl haber ve nâme iletmek içün giden ulaklara her menzilde atlar ve katırlar beslerler idi; ol atlara yam atları derlerdi (Deş. XVI. 239-1). Yam: Ol atdır ki menzil-hânelerde hıfz ederler ki sür’at ile gelen ulaklar rükûb etsinler için (Aks. XVII-XVIII. 131). Yamcik: Peyk ve ulak (Deş. XVI. 214-1). Firistâde (Farsça): Ma’rûf resûle ve ulağa dinür (Lû. Şeh. XVIII. 62-2). el-Berîd: Resûl ma’nâsınadır ki bir mahalle gönderilen elçi ve ulak ve sâ’î mak#lesidir (Kam. XVIII-XIX. 1, 575). el-Berîd: Kulağuz ve k#sıd ve ulak ve resûl (Ah. XVI. 125). Dü-esbe: Mutlaka ulak ma’nâsınadır; hah iki atı, hah üç atı, hah bir atı olsun. Zîrâ ulaklar kadîmü’l-eyyâmda acele ile bir yere gitdiklerinde iki at ile gitmek mu’tâd olmağla mutlak# ulağa dü-esbe ıtlâk etdiler (Aks. XVII-XVIII. 193’den Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü, VI, 3932-3933). Tatar: Mektub nakleden serî’u’l-hareke sâ’î, posta, k#sıd, berîd. Vaktiyle bu hizmeti sür’at-i meşy (hızlı yürüyüş) ile meşhur olan Tatar efrâdı îfâ etdiklerinden bu manaya tahsîs olunmuştur (Şemseddîn Sâmî, “Ulak”, Kâmûs-i Türkî, s. 370); Ulak: Devlet tarafından bir yerden bir yere gönderilen serî haberci (M. Sertoğlu, “Ulak”, Aynı Eser, İstanbul 1958, s. 326); Ulak: Eskiden, devlete ait resmî evrâkı bir yerden bir yere götürüp getiren resmî memur (ulaştırıcı, postacı) hakkında kullanılan bir tâbirdir (M. Zeki Pakalın, “Ulak”, Aynı Eser, C. III, s. 542; krş. Lutfî Paşa, Târîh, s. 373, not 3: nâşirin notu).
28 “Ve Osmanlı, ulak zulminden Cengîzîleri taklîd gibi itmişlerdi” (Lutfî Paşa, Târîh, s. 373).
29 Sâ’î: Yayan giden haberci.
30 Raşit Gökdemir, “Aynı makale”den nakleden: M. Zeki Pakalın, “Ulak”, Aynı Eser, C. III, s. 542.
31 Osman Nûrî [Ergin], Mecelle-i Umûr-ı Belediyye, C. I, İstanbul 1338, s. 829, not 59.
32 M. Zeki Pakalın, “Ulak”, Aynı Eser, C. III, s. 543.
33 Y. Halaçoğlu, Menzil Teşkilâtı, s. 23.
34 M. Sertoğlu, “Ulak Gemisi”, Aynı Eser, s. 326; M. Zeki Pakalın, “Ulak Gemisi”, Aynı Eser, C. III, s. 544.
35 1098 (1686-87) vek#yi’i içinde: “…Her Ocak’tan ikişer âdem ile Ruscuk’dan çıkmak üzre nehr-i Tuna’dan menzil kayıkları ile irsâline ihtimâm ve ‘azîmet itdirildi” (Defterdar Sarı Mehmed Paşa, Zübde-i Vakayiât, haz. Abdülkadir Özcan, Ankara 1995, s. 237).
36 Abdullah oğlu Hasan, “Temür Kutluğ Yarlığı”, Türkiyat Mecmuası., III (İstanbul 1934), s. 214; ayrıca bk. Cengiz Orhonlu, “Gemicilik”, Türkiyat Mecmuası, XV, İstanbul 1969, s. 157-169 (bu makale S. Özbaran’ın, Osmanlı İmparatorluğunda Şehircilik ve Ulaşım (İzmir 1984) derlemesinde, “Nehir Gemiciliği” adı altında s. 104-115’de yayımlanmıştır).
37 Ulak atı (ulak beygiri, menzil beygiri): Devlet habercilerinin süradle yol alabilmelerini sağlamak üzere yorgun atların değiştirilmesi için menzillerde daima hazır olarak bulundurulan atlar. Haberci, bunlarla iki menzil arasını aşar; orada atını değiştirerek yenisine binerdi. Bıraktığı at eski menzile iade olunurdu (M. Sertoğlu, Aynı Eser, s. 208). Ulakcı atı: Posta beygiri, yam, berîd (Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü, VI, s. 3935). Menzil atları mîrî olduğu gibi, gereğinde kira ile de tutulurdu.
38 Nitekim 1711 yılında sâdır olan bir emirle, ellerinde tuğralı ferman bulunmayanlara araba verilmemesi istenmiştir (Yücel Özkaya, “XVIII. Yüzyılda Menzilhâne Sorunu”, DTCFD, XXVIII/3-4 (Ankara 1977), s. 342 vd.).
39 Hikmet Tongur, Türkiye’de Genel Kolluk Teşkil ve Görevlerinin Gelişimi, Ankara 1946, s. 109 vd.
40 Tanzîmat devrine (1839) kadar Osmanlı Devleti’nde Şer’î (Öşr, Cizye, Harâc) ve Örfî olmak üzere iki çeşit vergi vardı. Örfî vergilerden (Tekâlîf, Raiyyet rüsûmu, Avârız-ı dîvâniyye) her birinin de çeşitleri mevcuttu. Bunlardan Avârız-ı dîvâniyye, Dîvân’ın teklifi ve padişahın tasdikiyle olağanüstü hallerde toplanan vergilere denilirdi. Avârız, başlangıçta yalnız harp zamanlarındaki ihtiyaçları karşılamak için alınmışken, daha sonraları Hazîne’nin sıkıntıya düştüğü zamanlarda da tahsîl edilmeye başladı (bk. Çağatay Uluçay, 18 ve 19. Yüzyıllarda Saruhan’da Eşkıyalık ve Halk Hareketleri, İstanbul 1955, s. 36 vd.; Mübahat S. Kütükoğlu, “Osmanlı İktisadî Yapısı”, Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, IRCICA yayını, İstanbul 1994, s. 531 vd.).
41 Hikmet Tongur, Aynı Eser, s. 109; Midhat Sertoğlu, “Ulak”, Aynı Eser, s. 326; Y. Halaçoğlu, Menzil Teşkilâtı, s. 133.
42 Ulakıyye: Posta ve telgraf teşkilâtı kurulmadan önce halkın mektûp ve emânetlerinin taşınmasından alınan ücret.
43 M. Sertoğlu, “Ulak”, Aynı Eser, s. 326; Y. Halaçoğlu, Menzil Teşkilâtı, s. 133.
44 Bunlar genellikle kendilerine “kethudâ” tâbir olunan Dîvân-ı Hümâyûn çavuşlarıdır. Divân-ı Hümâyûn kayıtlarında yer alan: “Kethudâsı fülân ile gönderildi” veya: “Âdemi (yâhut: âdemisi) fülân ile irsâl olındı” ya da: “Hükm-i şerîfümle dergâh-ı muallâm çavuşlarından fülân varıcak.” (BOA, Mühimme Defteri (MD), nr. 5, hüküm 3, 20) gibi ifâdelerden de bunu anlamaktayız.
45 Büyük Larousse (Milliyet), “Ulak”, C. XXIII, s. 11928.
46 Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 130.
47 M. Zeki Pakalın, “Ulak”, Aynı Eser, C. III, s. 543.
48 Faik Kurdoğlu, Türk Ziraat Tarihine Bir Bakış, İstanbul 1938, s. 34.

49 Lutfî Paşa, Târîh, s. 374. Lutfî Paşa, ulak zulmünü Kanunî Sultan Süleyman’ın ref eylediğini târîhinde yazıyorsa da nasıl olduğu hakkında tafsîlât vermiyor.
50 Tayyib Gökbilgin, “Kanunî Sultan Süleyman devri Müesseseler ve Teşkilâtına Işık Tutan Bursa Şer’iyye Sicillerinden örnekler”, İsmail Hakkı Uzunçarşılı’ya Armağan, Ankara 1976, s. 99-100 (Bursa Şer’iyye Sicilleri, Defter A, 40/45, varak 123’den naklen).
51 Lutfî Paşa, Târîh, s. 378 vd.
52 Lutfî Paşa, Târîh, s. 376.
53 Lutfî Paşa, Târîh, s. 380.
54 Lutfî Paşa, Târîh, s. 374; M. Zeki Pakalın, “Ulak”, Aynı Eser, C. III, s.543.
55 O devir edebiyâtında, resmen irtikâb edilen bu zulmün, halkın rûhunda nasıl ıstırâp verici izler bıraktığını gösteren canlı edebî parçalara tesâdüf olunabilir. Meselâ, Kalkandelenli Şâir Fakîrî’nin, Kanûnî Sultan Süleyman zamanında yazdığı Risâle-i Ta’rîfât’da ulaklar hakkındaki şu beytler dikkat çekicidir (bk. M. Fuad [Köprülü], “Lutfî Paşa”, s. 137-138):.
«Nedür, bildük mi ‘âlemde ulağı Vilâyetde gezen bir kanlı yağı.
Terahhum bilmez ve virmez emânı Savulmaz bir belâ-yı nâgehânî.
Dem-â-dem peykidür râh-ı gazânun İlâhî, saklagıl şerrinden anun.»
56 Ömrünün sonlarına doğru kaleme aldığı Âsaf-nâme isimli eserinde de ulak meselesine değinmiştir: «Ve olur-olmaz yire ulak içün hükm virmemek gerek. Meger umûr-ı saltanata mühimm nesne ola. Ulak gibi, Memâlik-i Osmâniyye’de nâ-hemvâr zulm yokdur. Ulak hükmi, kati mühimm olup umûr-ı saltanata zarar ihtimâli yirde virmemek gerek; olur-olmaz yirde câyiz degüldür. Fukarâyı halâs içün, sadâretüm zamânında ba’zı gûşelerde menzil bârgîri vaz’ itmiş idüm» (Hezarfen Hüseyin Efendi, Telhîsu’l-beyân fî kavânîn-i Âl-i Osmân, Bibl. Nationale (Paris) supl, Turc, Ms. 694’den Fotokopi, v. 199b); Mübahat S. Kütükoğlu, “Lutfi Paşa Âsafnâmesi”, Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu’na Armağan, İstanbul 1991, s. 66-67).
57 Lutfî Paşa, Târîh, s. 374-376.
58 İn’âm hükmü ile menzillere uğrayan ulakların İn’âmât Defterleri ve bunlara verilen beygirlerin ücretlerini gösterir Nâ’ib Defterleri tutulmuştur.
59 Menzil emîni: Askerin konak yerleriyle yolda yiyeceklerini temin ve tedârikle vazifeli memûr hakkında kullanılan bir tâbirdir. Asker için lâzım olan zahîre, menzil emîni tarafından “sürsat” usulüyle menzil etrafındaki köylülerden sağlanırdı. Bunun için kadılara fermanla ocak yayabaşıları
56 gönderilir; menzillerde zahîre bulundurmaları emrolunurdu. Menzil eminleri zahîreyi kendilerine verilen para ile tedârik ederlerdi (M. Zeki Pakalın, “Menzil Emîni”, Aynı Eser, C. II, s. 480).
60 Y. Halaçoğlu, Menzil Teşkilâtı, 1-2, 126-127, 162; Yücel Özkaya, XVIII. Yüzyılda Osmanlı Kurumları ve Osmanlı Toplum Yaşantısı, Ankara 1985, s. 291.
61 Hikmet Tongur, Aynı Eser, s. 110; C. Orhonlu, Derbend Teşkilâtı, s. 40.
62 Yücel Özkaya, Osmanlı Kurumları, s. 291.
63 Y. Halaçoğlu, Devlet Teşkilâtı, s. 150; Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 128.
64 Ordu sefer hazırlığında veya seferde iken, sefer güzergâhı dışındaki diğer bölgelerde bulunan menzillerden de takviye için menzil beygiri istenirdi (BOA, MD, nr. 90, hüküm 59).
65 Musa Çadırcı, “Posta Teşkilâtı Kurulmadan Önce Osmanlı İmparatorluğu’nda Menzilhâne ve Kiracıbaşılık”, VIII. Türk Tarih Kongresi (11-15 Ekim 1976), C. II, Ankara 1981, s. 1359.
66 C. Orhonlu, Derbend Teşkilâtı, s. 5 vd.
67 Bk. M. Sertoğlu, “Mevkufat Kalemi”, Aynı Eser, s. 209 vd.
68 İ. Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı, Ankara 1948, s. 357; Midhat Sertoğlu, “Menzil Halîfeliği”, Aynı Eser, s. 208.
69 C. Orhonlu, Derbend Teşkilâtı, s. 40.
70 Bk. İ. Hakkı Uzunçarşılı, Merkez ve Bahriye Teşkilâtı, s. 348, 360, 372; Yusuf Halaçoğlu, Devlet Teşkilâtı, s. 154.
71 Nüzûl ve avârız hânesi tâbirleri için bk. Bruce Mc Gowan, “Osmanlı avârız-nüzül teşekkülü”, VIII. Türk Tarih Kongresi (11-15 Ekim 1976), C. II, Ankara 1981, s. 1327-1331; Lütfi Güçer, XVI. -XVII. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğu’nda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler, İstanbul 1964, s. 69 vd.
72 C. Orhonlu, Derbend Teşkilâtı, s. 39 vd.
73 H. Tongur, Aynı Eser, s. 109.
74 M. Sertoğlu, “Menzil”, Aynı Eser, s. 208.
75 Yusuf Halaçoğlu, Devlet Teşkilâtı, s. 148.
76 M. Zeki Pakalın, “? ? ? “, Aynı Eser, C. III, s. 544.
77 F. Köprülü, “Berîd”, İA, II, 549.
78 Feridun Akozan, “Türk Han ve Kervansarayları”, Türk Sanat Tarihi Araştırma ve İncelemeleri, İstanbul 1963, I, s. 133.
79 M. Sertoğlu, “Menzil”, Aynı Eser, s. 208.
80 Y. Halaçoğlu, Menzil Teşkilâtı, s. IV.
81 BOA, MD, nr. 44, hüküm 48.
82 Osmanlı ordularının sefer menzillerini gösteren düzenli tutulmuş “menzil-nâmeler” vardır (meselâ bk. Matrakcı Nasûhu’s-Silâhî, Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i ‘Irâkeyn, haz. H. G. Yurdaydın, Ankara 1976; Halil Sahillioğlu (haz.), “Dördüncü Murad’ın Bağdad Seferi Menzilnamesi”, Belgeler, II/3-4 (1965), s. 1-35). “Menzil-nâme”, bir yol üzerindeki konak yerlerini ve bunların aralarındaki mesâfeyi genel olarak saat hesabıyla bildiren eserlere denir. Menzil-nâmeler, defter şeklinde düzenlendiği gibi bir liste olarak da tanzîm edilebilirdi (bk. Halil Sahillioğlu, “Aynı makale”, s. 43).
83 BOA, MD, nr. 44, hüküm 47.
84 Koçi Beg, Risâle, yayımlayan: A. Kemali Aksüt, İstanbul 1939, s. 104-105; Sürsat tâbiri hakkında geniş bilgi için bk. L. Güçer, Aynı Eser, s. 92 114.
85 Bk. Ç. Uluçay, Aynı Eser, s. 39; M. Zeki Pakalın, “Menzil Emini”, Aynı Eser, C. II, s. 480.
86 Yusuf Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 125.
87 M. Sertoğlu, “Menzil”, Aynı Eser, s. 208.
88 Derbendler, bâzı muhâtaralı ve stratejik merkezî bölgelerde yol, geçit veya hudut boylarında buraların muhafazasını, emniyet ve bakımını sağlamak maksadıyla tesis edilmiş müstahkem birer müessese idiler. Daha ziyade iskân noktalarının az olduğu ıssız ve “şenlik”ten (yani ahâliden) uzak yerlerde ve muayyen mesafelerde, etrafı kontrol edebilecek bir şekilde tesis edilmişlerdir (Derbendler hakkında yapılan en muhtevâlı araştırma: Cengiz Orhonlu, Osmanlı İmparatorluğu’nda Derbend Teşkilâtı, İÜEF yay., İstanbul 1967. Bu eserin genişletilmiş 2. baskısı: Eren yay., İstanbul 1990).
89 Y. Halaçoğlu, Menzil Teşkilâtı, s. 23.
90 C. Orhonlu, Derbend Teşkilâtı, s. 40.
91 Meselâ, Ulukışla menzilcileri, menzil ve derbend hizmetlerini müştereken ifa etmekte idiler (bk. Hikmet Tongur, Aynı Eser, s. 113 vd.).
92 Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 126.
93 Y. Halaçoğlu, Menzil Teşkilâtı, s. IV.
94 C. Orhonlu, Derbend Teşkilâtı, s. 40.
95 Fuad Köprülü, “Berîd”, İA, II, s 549.
96 Y. Halaçoğlu, Menzil Teşkilâtı, s. 15.
97 Hikmet Tongur, Aynı Eser, s. 110.
98 Musa Çadırcı, Aynı Eser, s. 74.
99 Râşid, Târih, C. IV, İstanbul 1282, s. 63; Musa Çadırcı, “Kiracıbaşılık “, s. 1360; Musa Çadırcı, Aynı Eser, s. 74; Y. Halaçoğlu, Menzil Teşkilâtı, s. 132, 148, 150.
100 Menzil-emînleri, daha sonra askerî teşkilâtın konak kısmına bağlanmışlardır (Hikmet Tongur, Aynı Eser, s. 110).
101 H. Tongur, Aynı Eser, s. 109; Y. Özkaya, “Aynı makale”, s. 348.
102 Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 125 vd.; Y. Halaçoğlu, Menzil Teşkilâtı, s. 151; Yücel Özkaya, Osmanlı Kurumları, s. 292.
103 II. Bâyezîd Dönemi’ne ait 906/1501 tarihli Ahkâm Defteri, hazırlayanlar: İlhan Şahin, Feridun Emecen, İstanbul 1994, hüküm 118, 455.
104 Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 126.
105 Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 125 vd.; Y. Halaçoğlu, Menzil Teşkilâtı, s. 151; Yücel Özkaya, Osmanlı Kurumları, s. 292.
106 Menzil-keş, menzil çeken demektir. Menzilin ağır işlerini gördükleri, bütün ağır yüklerini çektikleri için bu isim verilmiş olsa gerektir.
107 Bazı köyler halkı, menzillerin işleriyle ve menzil çevresinin inzibâtıyla mükellef olduklarından buna mukabil menzil akçası ile diğer bazı vergilerden affedilirlerdi (bk. Hikmet Tongur, Aynı Eser, s. 115).
108 Menzillerin ihtiyâcı olan erzağın çeşidinin ve miktârının kaydedildiği defterler vardı (Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 127).
109 Menzilkeşlik işlerine ait bütün kayıtlar, fermanlar, emirler ve beratların asılları Dîvân-ı Hümâyûn Kalemi’nde saklanır ve sûretleri Başmuhâsebe’ye, Defterhâne-i Âmire’ye ve MevkNfât Kalemi’ne verilirdi (bk. Hikmet Tongur, Aynı Eser, s. 116).
110 BOA, MD, nr. 3, hüküm 45 ve 88 (aynı hususda iki hüküm); BOA, MD, nr. 5, hüküm 357; C. Orhonlu, Derbend Teşkilâtı, s. 40; Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 126; Yusuf Halaçoğlu, Devlet Teşkilâtı, s.152.
111 Yusuf Halaçoğlu, Devlet Teşkilâtı, s. 152.
112 H. Tongur, Aynı Eser, s. 133.
113 H. Tongur, Aynı Eser, s. 112.
114 Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 127.
115 Lutfî Paşa, Tevârîh-i Âl-i Osmân adlı eserinde menzil-hâneleri kurduğunu belirtmişse de, bunların masraflarının nasıl karşılandığı hususunda bir bilgi vermemiştir. Ancak, çağdaşı olan Gelibolulu Mustafa Âlî, Nushatü’s-Selâtîn isimli eserinde bu hususa birkaç açıklık getirmiştir: “Nihâyet ba’zı yol uğrağı yerlerde menzil bârgîrleri konıldı ki bahâları, fukarâ-yı müslimînden ve beslenip gözedilmeleri, ol menzilde mütemekkin olan kâsibînden ta’yîn olınup bu mukâbelede ba’zı tekâlîfden kendileri mu’âf kaldılar” (Nushatü’s-Selâtîn, Süleymaniye Ktb., Hüsrev Paşa böl., nr. 311, v. 93a vd. ‘dan nakleden: Nesimî Yazıcı, “II. Mahmud Döneminde Menzilhaneler: Ref’-i menzil bedeli”, Sultan II. Mahmud ve Reformları Semineri (28-30 Haziran 1989), İstanbul 1990, s. 159).
116 XVI. yüzyılda Üsküdar nâhiyesindeki Edirne menzili köylerinin 3495 kuruş olan avârızının tahsîli bâzı yıllar, menzil masrafı olmak üzere adıgeçen menzile tahsîs ediliyordu (C. Orhonlu, Derbend Teşkilâtı, s. 40).
117 Hikmet Tongur, Aynı Eser, s. 110.
118 Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 129.
119 Bk. Yusuf Halaçoğlu, Devlet Teşkilâtı, s. 153.
120 Çağatay Uluçay, Aynı Eser, s. 35.
121 Bk. Yusuf Halaçoğlu, Devlet Teşkilâtı, s. 148 vd.
122 Y. Özkaya, “Menzilhane sorunu”, s. 345.
123 Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 129; Yusuf Halaçoğlu, Devlet Teşkilâtı, s.
124 Bk. Şerafettin Turan, “1560 tarihinde Anadolu’da yiyecek maddeleri fiatlarını gösteren bir İran elçilik heyeti masraf defteri”, DTCFD, XXII) 3-4 (Ankara 1964), s. 273-294.
125 Bk. Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 130.
126 Musa Çadırcı, “Kiracıbaşılık”, s. 1360.
127 BOA, MD, nr. 90, hüküm 485.
128 Musa Çadırcı, ” Kiracıbaşılık “, s. 1361; Musa Çadırcı, Aynı Eser, s. 74.
129 Meselâ 1735 yılında İran seferinde “hademe-i devlet”, lüzûmundan ziyâde beygir kullandığından, “menâzilin nizâm-ı kadîmi perîşân” olmuş; bunun üzerine Anadolu ve Rumeli’deki kollara sâdır olan hatt-ı hümâyûnda, görevlendirilen memurların rütbelerine göre her birinin ne miktar beygir kullanacakları ayrı ayrı belirtilmiş ve bu miktarlardan ziyade tek bir beygir dahi verilmememesi ve “müceddeden tertîb olunan nizâma ‘ale’d-devâm ihtimâm” olunması emredilmişti (bk. Sâmî-Şâkir-Subhî, Târîh, İstanbul 1198, s. 68 a-b).
130 Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 131.
131 Defterdar Sarı Mehmed Paşa, Devlet Adamlarına Öğütler (Nesâyihu’l-ümerâ ve’l-Vüzerâ), haz. H. Ragıp Uğural, İstanbul 1987, s. 21, 23.
132 BOA, MD, nr. 105, hüküm 479.
133 Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 129.
134 BOA, MD, nr. 90, hüküm 81.
135 BOA, MD, nr. 90, hüküm 305.
136 Musa Çadırcı, Aynı Eser, s. 73.
137 BOA, MD, nr. 90, hüküm 81, 305, 306; MD, nr. 105, hüküm 479.
138 Ç. Uluçay, Aynı Eser, s. 35; Yücel Özkaya, Osmanlı İmparatorluğunda Âyânlık, Ankara 1977, s. 43; M. Zeki Pakalın, “Ulak”, Aynı Eser, C. III, s. 543.
140 Posta İdaresi’nin kuruluşundan evvel posta işlerini gören tatarlara, bir “ocak” itibar edildikleri için “ocak tatarları” da denilirdi. Önceleri posta işlerini münhasıran Tatar milletinden olan kimseler gördüğü halde sonraları bu işe her milletten ve sınıftan halk alınmasına rağmen, bu tâbir değiştirilmeden muhafaza edilmiştir. Evliyâ Çelebi’nin, “tatar ulakları” şeklinde kullandığı tâbirden de bu anlaşılıyor (Evliyâ Çelebî Seyâhat-nâmesi, C. V, İstanbul 1315, s. 48). Her vezîrin dairesinde müteaddid tatarlar bulunurdu. 50-60 nefer tatar istihdam eden vezir daireleri de vardı. Tatarların âmiri olmak üzere bir “tatar odabaşısı” ve bunun da âmiri olan ve posta işlerinden doğrudan doğruya sorumlu “tatar ağası” bulunurdu. Tatarlar Saray’dan yahut Bâbıâlî’den verilen ferman ve emirleri götürdükleri şehir ve kasabaların Şer’î mahkemelerinde ibrâz edip kaydettirdikten sonra münâdîler vâsıtasıyla ahâlîyi toplayarak okuturlar; i’lâmlarını ve “hizmet-i mübâşiriyye”lerini (ücretlerini) alırlardı. (M. Zeki Pakalın, “Tatar”, Aynı Eser, C. III, s. 420-422).
141 Tatarlar, “tatar dolaması” denilen ve diğer dokumalardan farklı murabba’ şeklinde özel bir üstlük ile siyah kuzu derisinden mâmul, tepesi sarı, uzunca bir kalpak giyerlerdi. Bu kıyafetin başkaları tarafından giyilmesi yasaktı. “Tatar ağası”nın kalpağının tepesi yeşil olurdu. Tatar (ulak) kalpağının, en azından XVII. yüzyıl ortalarındanberi kullanıldığını, Evliyâ Çelebi’nin eserinden anlıyoruz (Seyâhat-nâme, C. V, s. 48). Yarı pişmiş et manasına kullanılan “tatarî” tâbiri ise, tatarların işi acele olduğundan, yolda kendileri için pişirilen etten kinâyedir (M. Zeki Pakalın, “Tatarî”, Aynı Eser, C. III, s. 422).
142 Süleyman Penah Efendi, “Mora İhtilâli Tarihçesi veya Penah Efendi Mecmuası”, Tarih Vesikaları, hazırlayan: Aziz Berker, C. II, sayı 11 (Şubat 1943), s. 388.
143 BOA, MD, nr. 90, hüküm 102.
144 BOA, MD, nr. 105, hüküm 246.
145 BOA, MD, nr. 105, hüküm 246.
146 Yücel Özkaya, Âyânlık, s. 42.
147 XVIII. yüzılda menzil-hâneler hakkında geniş bilgi için bk. Yücel Özkaya, “Aynı makale”, s. 291-298.
148 C. Orhonlu, Derbend Teşkilâtı, s. 40.
149 Aşağıda görüleceği üzere II. Mahmud’un bir fermanıyla Menzil-hâneler hakkında 1824’te yapılan yeni bir düzenleme ile “menzilcilik” görevi kaldırılarak bunun yerine “kiracıbaşılık” usulü ikame edilmiştir.
150 Bk. Yücel Özkaya, “Aynı makale”, s. 354-355; Yücel Özkaya, Âyânlık, s. 265; Yücel Özkaya, Osmanlı Kurumları, s. 297; Yusuf Halaçoğlu, Devlet Teşkilâtı, s. 150 vd.; Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 128.
151 Bu ücret 1241 (1825) yılında 31 paraya çıkarılmıştır (Y. Halaçoğlu, Devlet Teşkilâtı, s. 151).
152 Yücel Özkaya, “Menzilhâne Sorunu”, s. 355.

153 Y. Halaçoğlu, Devlet Teşkilâtı, s. 151.

154 Yücel Özkaya, “Aynı makale”, s. 356.
155 Yücel Özkaya, Âyânlık, s. 177 vd.
156 Şekip Eskin, Aynı Eser, s. 16; Y. Halaçoğlu, Devlet Teşkilâtı, s. 152.
157 Yusuf Halaçoğlu, Devlet Teşkilâtı, s. 152.
158 Musa Çadırcı, Aynı Eser, s. 73.
159 Nitekim, II. mahmud dönemine ait bir lâyihada (Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, nr. E 8578) bütün memleket masraflarının üçte birinin menzillere müteallik masrafların teşkil etdiği kaydedilmektedir (bk. Yusuf Halaçoğlu, Devlet Teşkilâtı, s. 154).
160 Y. Halaçoğlu, “Menzil Teşkilâtı Hakkında”, s. 131 vd; Yusuf Halaçoğlu, Devlet Teşkilâtı, s. 154 vd.
161 Bk. Musa Çadırcı, “Aynı makale”, s. 1361-1363 (Ankara Şer’iyye Sicili, Defter 223, belge 150; Sivas Müzesi, Sivas Şer’iyye Sicili, defter 19, s. 72’den naklen).
162 Ç. Uluçay, Aynı Eser, s. 35.
163 Musa Çadırcı, Aynı Eser, s. 76.
164 Kira ücretleri 1826’da 30 paraya, 1830’da 40 paraya, 1869’da 3 kuruşa yükseltilmiştir (Ç. Uluçay, Aynı Eser, s. 35).
165 Musa Çadırcı, Aynı Eser, s. 76-77.
166 Musa Çadırcı, “Kiracıbaşılık”, s. 1364.
167 Musa Çadırcı, Aynı Eser, s. 77.
168 “Kiracıbaşılıkla ilgili olarak bk. Musa Çadırcı, “Posta Teşkilâtı Kurulmadan Önce Osmanlı İmparatorluğu’nda Menzil-hâne ve Kiracıbaşılık”, VIII. Türk Tarih Kongresi (11-15 Ekim 1976), C. II, Ankara 1981, s. 1361-1365; Musa Çadırcı, Tanzimat Döneminde Anadolu Kentleri’nin Sosyal ve Ekonomik Yapıları, Ankara 1991, s. 72-78.
169 M. Zeki Pakalın, “Ref’-i menzil bedeli”, Aynı Eser, C. III, s. 21-22; Nesimî Yazıcı, “II. Mahmud döneminde Menzilhaneler: Ref’-i menzil bedeli”, Sultan II. Mahmud ve Reformları Semineri (28-30 Haziran 1989), İstanbul 1990, s. 164.
170 Adolphus Slade, Türkiye Seyahatnamesi, İngilizceden çeviren: Ali Rıza Seyfioğlu, [İstanbul 1945], s. 142-145. Bu eeserin bir diğer çevirisi: Adolphus Slade, Kapdan Paşa, çev. Osman Öndeş, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 1973, s. 297-302 (O. Öndeş’in, A. Rıza Seyffioğlu çevirisini görmediği anlaşılmaktadır). Yukarıda aldığımız parça ayrıca: “Posta tatarı yola çıkarken enerji ve hayat doludur, dönüşünde onu anası bile tanıyamaz” başlığı altında, Tercüman gazetesinin 5. 10. 1982 tarihli nüshasında isimsiz olarak, ismi verilmeyen “bir İngiliz seyyahı”ndan kısaltılarak yayımlanmıştır.
171 Tercüman gazetesinin aynı nüshasında ve aynı yerde yayımlanan bu son paragraf Adolphus Slade’nin eserinin her iki çevirisinde de yer almamaktadır.

II. Bâyezîd dönemine ait 906/1501 tarihli Ahkâm Defteri, haz: İlhan Şahin, Feridun Emecen, İstanbul 1994, hüküm 455.

BOA, Mühimme Defterleri, nr. 3, 5, 44, 90, 102, 105, 113.

Abdullah oğlu Hasan, “Temür Kutluğ Yarlığı”, TM., III (İstanbul 1934).

Akozan, Feridun, “Türk Han ve Kervansarayları”, Türk Sanat Tarihi Araştırma ve İncelemeleri, Sayı I, İstanbul 1963.

Aykaç, Mehmet, Abbâsi Devleti’nin İlk Dönemi İdarî Teşkilâtında Dîvânlar (132-232/750-847), TTK, Ankara 1997.

Çadırcı, Musa, “Posta Teşkilâtı Kurulmadan Önce Osmanlı İmparatorluğu’nda Menzil-hâne ve Kiracıbaşılık”, VIII. Türk Tarih Kongresi (11-15 Ekim 1976), C. II, Ankara 1981.

Çadırcı, Musa, Tanzimat Döneminde Anadolu Kentleri’nin Sosyal ve Ekonomik Yapıları, Ankara 1991.

Pakalın, Mehmed Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C. II, III. Defterdar Sarı Mehmed Paşa, Zübde-i Vakayiât, haz. Abdülkadir Özcan, Ankara 1995. [Ergin], Osman Nûrî, Mecelle-i Umûr-ı Belediyye, İstanbul 1338, C. I. Eskin, Şekip, Posta, Telgraf ve Telefon Tarihi, Ankara 1942.

Evliyâ Çelebî, Seyâhat-nâme, C. V, İstanbul 1315, s. 13, 48, 77.

Mc Gowan, Bruce, “Osmanlı Avârız-Nüzül Teşekkülü”, VIII. Türk Tarih Kongresi (11-15 Ekim 1976), C. II, Ankara 1981, s. 1327-1331.

Gökbilgin, Tayyib, “Kanunî Sultan Süleyman Devri Müesseseler ve Teşkilâtına Işık Tutan Bursa Şer’iyye Sicillerinden örnekler”, İsmail Hakkı Uzunçarşılı’ya Armağan, Ankara 1976.

Güçer, Lütfi, XVI-XVII. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler, İstanbul 1964.

Halaçoğlu, Yusuf, “Osmanlı İmparatorluğu’nda. Menzil Teşkilâtı Hakkında Bazı Mülâhazalar”, Osmanlı Araştırmaları. II, İstanbul 1981.

Halaçoğlu, Yusuf, Osmanlı İmparatorluğu’nda Menzil Teşkilâtı ve Yol Sistemi (basılmamış doçentlik tezi), İstanbul 1982, İÜ. Edebiyat Fakültesi Genel Kitaplığı, Tez nr. T. E. 32.

Halaçoğlu, Yusuf, XIV-XVII. Yüzyıllarda Osmanlılarda Devlet Teşkilâtı ve Sosyal Yapı, Ankara 1991.

Harekât, İbrahim, “Berîd”, DİA, V, 498-501.

Heywood, Colin J., “The Ottoman Menzilhane and Ulak system in Rumeli in the eighteen century”, Social and Economic History of Turkey (1071-1920), Ankara 1980, p. 179-186.

KaşgarlI Mahmûd, Dîvân-ı Lug#ti’t-Türk, C. I, çev. Besim Atalay, Ankara 1939.

Koçi Beg, Risâle, yayımlayan: A. Kemali Aksüt, İstanbul 1939.
Köprülü, M. Fuad, “Berîd”, İA, II.

Köprülü, M. Fuad, “Lutfî Paşa”, Türkiyat Mecmuası, I, İstanbul 1925, s. 119-150. Kurdoğlu, Faik, Türk Ziraat Tarihine Bir Bakış, İstanbul 1938, s. 34.

Kütükoğlu, Mübahat S., “Lutfi Paşa Âsafnâmesi”, Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu’na Armağan, İstanbul 1991.

Kütükoğlu, Mübahat S., “Osmanlı İktisadî Yapısı”, Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, İstanbul 1994.

Lutfî Paşa, Tevârîh-i Âl-i Osmân, musahhih ve muhaşşî:’Âlî, İstanbul 1341.

Lutfî Paşa, Âsaf-nâme, (Hezarfen Hüseyin Efendi, Telhîsu’l-beyân fî kavânîn-i Âl-i Osmân, Bibl. Nationale (Paris) supl, Turc, Ms. 694’ün sonunda).

Milliyet Büyük Larousse, “Ulak”, C. XXIII.

Orhonlu, Cengiz, “Kervan ve Kervan yolları”, Osmanlı İmparatorluğunda Şehircilik ve Ulaşım, derleyen: Salih Özbaran, İzmir 1985.

Orhonlu, Cengiz, “Nehir Gemiciliği”, Osmanlı İmparatorluğunda Şehircilik ve Ulaşım, derleyen: Salih Özbaran, İzmir 1985.

Orhonlu, Cengiz, Osmanlı İmparatorluğu’nda Derbend Teşkilâtı, İstanbul 1967.

Özkaya, Yücel, Osmanlı İmparatorluğunda Âyânlık, Ankara 1977.

Özkaya, Yücel, XVIII. Yüzyılda Osmanlı Kurumları ve Osmanlı Toplum Yaşantısı, Ankara 1985. Özkaya, Yücel, “XVIII. Yüzyılda Menzil-hâne Sorunu”, DTCFD, XXVIII/3-4 (Ankara 1977), s. 339-368.

Râşid, Târih, C. IV, İstanbul 1282.

Sâhillioğlu, Halil (haz. ), “Dördüncü Murad’ın Bağdad Seferi Menzilnamesi”, Belgeler, II/3-4 (1965), s. 1-35).

Sâmî, Şâkir- Subhî, Târîh, İstanbul 1198, s. 68 a-b.

Sauvaget, J., La poste aux chevaux dans l’Empire des Mamelouks, Paris 1941. Sertoğlu, Midhat, Resimli Osmanlı Tarihi Ansiklopedisi, İstanbul 1958.

Slade, Adolphus, Kapdan Paşa, çev. Osman Öndeş, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 1973 (Yukarıdaki eserinin diğer bir çevirisi).

Slade, Adolphus, Türkiye Seyahatnamesi, İngilizceden çeviren: Ali Rıza Seyfioğlu, [İstanbul 1945].

Slade, Adolphus, “Posta tatarı yola çıkarken enerji ve hayat doludur dönüşünde onu anası bile tanıyamaz”, Tercüman, 5. 10. 1982 tarihli nüsha.

Spuler, Bertold, İran Moğolları, çev. C. Köprülü, Ankara 1957.

Süleyman Penah Efendi, “Mora İhtilâli tarhçesi veya Penah Efendi Mecmuası”, Tarih Vesikaları, hazırlayan: Aziz Berker, C. II, sayı 11 (Şubat 1943), s. 387-391.

Şemseddîn Sâmî, Kâmûs-i Türkî, “menzil”, “ulak”, “tatar” mad.
Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü, C. VI, s. 3931-3935.

Togan, Z. Velidi, Umumî Türk Tarihine Giriş, İstanbul 1946.

Tongur, Hikmet, Türkiye’de Genel Kolluk Teşkil ve Görevlerinin gelişimi, Ankara 1946.

Turan, Şerafettin, “1560 tarihinde Anadolu’da yiyecek maddeleri fiatlarını gösteren bir İran elçilik heyeti masraf defteri”, DTCFD, XXII/3-4 (Ankara 1964), s. 273-294.

Uluçay, Çağatay, 18 ve 19. Yüzyılda Saruhan’da Eşkıyalık ve Halk Hareketleri, İstanbul 1955.

Uzunçarşılı, İ. Hakkı, Osmanlı Devleti Teşkilâtına Medhal, İstanbul 1941.
Uzunçarşılı, İ. Hakkı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı, Ankara 1948.

Yazıcı, Nesimî, “II. Mahmud döneminde Menzilhaneler: Ref’-i menzil bedeli”, Sultan II. Mahmud ve Reformları Semineri (28-30 Haziran 1989), İstanbul 1990.

Yazıcı, Nesimî, “Tanzimatta Haberleşme ve Kara Taşımacılığı”, OTAM, sayı 3 (Ocak 1992), s. 333-377.

Yazar Hakkında

Yazılar sayısı : 1625

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*

* Copy This Password *

* Type Or Paste Password Here *

10.710 Spam Comments Blocked so far by Spam Free Wordpress

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

Üstüne gidin