Buradasınız:Anasayfa » Osmanlı Tarihi » BÜYÜK TÜRK MATEMATİKÇİSİ HÜSEYİN TEVFİK PAŞA (1832-1901) KİMDİR?

BÜYÜK TÜRK MATEMATİKÇİSİ HÜSEYİN TEVFİK PAŞA (1832-1901) KİMDİR?

OSMANLI DÖNEMİ BİLİM TARİHİNDEN BİR KESİT
BÜYÜK TÜRK MATEMATİKÇİSİ HÜSEYİN TEVFİK PAŞA (1832-1901)
KİMDİR?
Prof. Dr. Fikri AKDENİZ
Çukurova Üniversitesi
Fen Edebiyat Fakültesi
İstatistik Bölümü
01330 Adana
19. Yüzyıl da Osmanlılarda batılılaşma sürecinde görülen bilimsel çalışmalar,Avrupa’da yazılan kitaplardan çeviriler yapmaktan ileri gidememiştir.

HüseyinTeyfik Paşa

Böyle birortamda Müşir (Mareşal) Vidin’li Hüseyin Tevfik Paşa’nın “LINEAR ALGEBRA” adlı kitabının ilk baskısı 1882 de 69 sayfa, ikinci baskısı 1892 de genişletilmiş ve düzeltilmiş
olarak 188 sayfa olarak İstanbul’da basılmıştır. Bu nedenle H.T. Paşa bütün Osmanlı tarihinde temel bilimler alanında orijinal çalışma yapan ve yayınlayan ilk bilim insanımızdır.

H. T. Paşa “Linear Algebra” kitabıyla Dünya’da ilkler arasında yer alan önder araştırmacı olma unvanına sahiptir.
Hüseyin Tevfik Paşa, Tuna kıyısında Vidin’de doğmuş, ilk ve orta okulu burada okumuş, 15-16 yaşlarında İstanbul’da bulunan bir akrabasının yanına gelmiş ve dört yıl Askeri Okulda (Mektebi İdadi) okumuştur. Daha sonra Taşkışladaki Harbiye okuluna girmiş,burada matematik derslerindeki yeteneğiyle Cambridge Üniversitesi mezunu matematik hocası Tahir Paşa’nın dikkatini çekmiş ve Tahir Paşa kendisine özel dersler vermiştir.
Eğitimini bitirdikten sonra Harbiye’ye Cebir hocası olarak atanmış, Tahir Paşa ölünce O’nun matematik dersleri de H.T.Paşa’ya kalmıştır. Burada, Cebir, Yüksek Cebir, Analitik
Geometri, Diferensiyel ve İntegral Hesap, Mekanik ve Astronomi dersleri vermiştir.
Harbiye’deki hocalığı devam ederken “Tophane Tecrübe ve Muayene Komisyonu”na da getirilmiştir. 1862 de Kıdemli Yüzbaşı, 1866 da Kurmay Binbaşılığa, 1869 da Kurmay
Yarbaylığa terfi etmiştir. 1868 de Paris’teki Mekteb-i Osmani’ye müdür yardımcısı olarak gönderilmiş ve aynı zamanda balistik ve tüfek üretimi üzerine incelemelerde bulunmakla görevlendirilmiştir. Bu arada matematik bilgisini geliştirmek için üniversiteye da devam etmiş ve Paris’te kaldığı iki yıl içinde bazı makaleler yayınlamış ve bilimsel toplantılara katılmıştır.
H.T. Paşa 1872 de Amerika’daki bazı silah fabrikalarına ısmarlanan tüfeklerin üretimini ve şartnameye uyulup uyulmadığını kontrol etme göreviyle ABD ye gönderilmiştir.
1872 de Albaylığa, 1874’ te Tuğgeneralliğe, 1880 de korgeneralliğe yükseltilmiştir.

1880 yılına kadar ABD de kalmış bu süre içinde matematiğin en yeni alanlarından kuaterniyonlar cebiri üzerinde araştırmalar yaparak “LİNEAR ALGEBRA” adlı İngilizce bir araştırma kitabı yazmıştır.
Vidinli H. T. Paşa olarak bilinen paşanın bilimsel kimliğini tanıtmayı amaçladığım bu yazıda öncelikle konuyu incelememe neden olan gelişmeleri sunmak istiyorum.
1993 yılı Aralık ayında Çukurova Üniversitesinde konferanslar vermek üzere konuğumuz olan McGill Üniversitesi (Kanada) öğretim üyesi Prof. Dr. George P. H. Styan ile
Üniversitemiz kütüphanesini gezerken Prof. Dr. Kazım Çeçen tarafından yayına hazırlanmış İstanbul Teknik Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Tarihi Araştırma Merkezi yayını olan
“Hüseyin Tevfik Paşa ve Linear Algebra” adlı 1988 baskılı kitap dikkatimizi çekti.

Kitabın bir fotokopisini McGill Üniversitesi kütüphanesine koyulmak üzere Profesör Styan yanında götürmüştü.
1995 yılı Temmuz ayında McGill Üniversitesinde düzenlenen “Dördüncü Uluslararası İSTATİSTİK İÇİN MATRİS YÖNTEMLERİ” adlı bilimsel toplantıya davetli konuşmacı
olarak katılmıştım. Toplantının bir oturumunda düzenleme kurulu başkanı da olan Profesör Styan, Projeksiyon aleti ile H.T.Paşanın kitapta yer alan fotoğrafını göstererek Osmanlı
paşası, matematikçi H. T. Paşa tarafından İngilizce yazılmış ve 1882 de İstanbul’da basılmış“LİNEAR ALGEBRA” adlı kitabın alanında Dünya’da basılmış ilk eser olabileceğine ilişkin
bir duyuruda bulunmuştu. Toplantı salonunda konunun uzmanları niteliğindeki 70 bilim
insanı içinden aykırı bir görüş çıkmadı. Prof. Styan bu konuda daha geniş duyuru ile daha çok bilgiye sahip olabilmek için benden İstanbul Üniversitesi Kütüphane Müdürlüğünden Paşanın bir fotoğrafını temin etmemi rica etti. Parasını ödeyerek temin ettiğim siyah beyaz resmi kendisine gönderdim. Uluslar arası Lineer Cebir Derneğinin yılda dört kez yayınlanan ve George’un editörü olduğu “IMAGE” adlı bilimsel bültenin 1995 yazındaki 15. sayısında derginin dış kapağında Paşanın resminin altında görülen “ Bu centilmen kimdir? ve O’nun 1882 de yayınlanmış LINEAR ALGEBRA adlı kitabı, lineer cebir üzerine yazılmış ilk kitap olabilir mi?” sorularını sormuştu. (EK 1 IMAGE sayı:15, sayfa 24, (1995))
(EK 1 IMAGE sayı:15, sayfa 24, (1995))

Bugün sizlerle paylaştığım bu bilgiler çok az kişi tarafından bilinmektedir. ProfesörStyan’a ulaştırılan bilgiler bu kitabın H. T. Paşanın kendisi tarafından Harvard Koleji Kütüphanesi Müdürü Justin Winsor’a 5 Şubat 1885 tarihli mektupla birlikte gönderildiğini ve ciltlenmiş bir kopyasının Harvard Üniversitesi Kütüphanesinde bulunduğunu göstermektedir.
(EK2 IMAGE sayı:16, sayfa 29 , (1996)) H. T. Paşa mektubunda kitabını Harvard Koleji Matematik Bölümü öğretim üyesi Profesör J. M. Peirce’in arzusu üzerine hediye ettiğini belirtmiştir.
Ayrıca Benjamin Pierce (1809-1880) tarafından yazılan “Linear Associtive Algebra”adlı bir kitabın 1870 yılında Washington City’de basıldığını, bu kitabın “American Journal of Mathematics” adlı derginin 4. sayısında 97-229 sayfaları arasında 1881 deki yayın esas alınarak 1882 de yeniden basıldığı bilinmektedir.
Görüldüğü gibi H. T. Paşa Osmanlı devletinin olumsuzluklarla dolu bir döneminde 1882 de basılan “Linear Algebra” kitabıyla Dünya’da ilkler arasında yer alan önder araştırmacı olma unvanına sahiptir.

16-17 Ağustos 1997 tarihleri arasında İstanbul’da düzenlenen ve Prof. Dr. Fikri Akdeniz , Prof. Dr. Ömer L. Gebizlioğlu ve Prof. Dr. Cemil Yapar’ın yerel düzenleme komitesini oluşturduğumuz “Altıncı Uluslararası İstatistik için Matris Yöntemleri” adlı bilimsel toplantıya 16 ülkeden katılan 50 den çok bilim insanı içinde yer alan Sempozyumun bilimsel Komite üyeleri Profesör George P. H. Styan (Kanada), Profesör Simo Puntanen(Finlandiya), Prof. Dr. H. H. Werner (Almanya) ın istekleri üzerine 19 Ağustos 1997 günü
H.T.Paşa’nın Eyüp Mezarlığındaki mezarını ziyaret ettik. (EK3 IMAGE sayı:19, sayfa 15, (1997)). Eyüp mezarlığı içindeki kitapçıdaki yetkililer de dahil, Paşanın mezar taşındaki
yazıyı okuyup anlamını söyleyebilecek türbelerdeki din görevlilerinden yardım alamadık.
Osmanlı dönemi matematikçilerinden Salih Zeki Beyin anılarına dayanarak bilgi sahibi olduğumuz H. T. Paşa ülkemizde bilim tarihi içinde önemli konumda ve unutulmayanlar arasında yer alması gereken bir matematikçidir.

Dileğim, Mareşallik rütbesine sahip H. T. Paşanın Eyüp mezarlığında Ferhad Paşa Türbesinden, Feridun Bey türbesine giden Beybaba sokağının sağ yanında yola çok
yakın bir yerdeki mezar taşının yanına yaşam öyküsünün yazıldığı O’nu ayırt edici bir yazının asılmasıyla sonraki kuşaklara arzulanan bilgilerin aktarılmasıdır

KAYNAKLAR
1. Çeçen, K. (1988) Hüseyin Tevfik Paşa ve “Linear Algebra” İstanbul Teknik
Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Tarihi Araştırma Merkezi Yayını No. 5, İstanbul.
2. Saraç, C. (1992) “Salih Zeki Bey’e göre Vidinli Hüseyin Tevfik Paşa” Bilim Tarihi,
Sayı: 9, 3-10.

Yazar Hakkında

Yazılar sayısı : 1721

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*

* Copy This Password *

* Type Or Paste Password Here *

11.390 Spam Comments Blocked so far by Spam Free Wordpress

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

Üstüne gidin