Buradasınız:Anasayfa » Osmanlı Tarihi » 3. Selim’in Şâir Kişiliğinin Yaşadığı Hayata, Devlet İşlerine ve Osmanlı’nın Batılılaşma Politikasına Etkileri

3. Selim’in Şâir Kişiliğinin Yaşadığı Hayata, Devlet İşlerine ve Osmanlı’nın Batılılaşma Politikasına Etkileri

3. Selim’in Şâir Kişiliğinin Yaşadığı Hayata, Devlet İşlerine ve Osmanlı’nın Batılılaşma Politikasına Etkileri / Yrd. Doç. Dr. Kâşif Yılmaz

1789 Fransız İnkılâbı zamanında, Osmanlı pâdişahı olan III. Selîm’in saltanat devri Türk kültür ve medeniyet tarihinde bir dönüm noktası sayılır. Selîm’in hayatı, Doğu İslâm dünyası ile Batı Hıristiyan Avrupa dünyasının, birbirlerine yaklaştığı tarihin çeşitli kültür mücadeleleriyle doludur.

Osmanlı pâdişahı ve Osmanoğullarından gelen İslâm halifelerinin 20. si (başlangıçtan itibaren yapılan sıralamada 93. halife) olan III. Selîm, 23. Osmanlı pâdişahı ve Lâle Devri Hükümdarı III. Ahmed’in torunu, 26. Osmanlı Pâdişahı III. Mustafa’nın oğludur.

III. Selîm, 27 Cemaziyelevvel 1175’te (24 Aralık 1761) İstanbul’da doğmuştur. Annesinin adı Mihrişah Sultan’dır. Osmanlı saray geleneklerine göre ilk doğan şehzâdelere büyük şenlikler yapılırdı. III. Selîm’in doğumu dolayısıyla İstanbul’da haftalarca şenlik yapıldığını Vâsıf Tarihi uzun uzun yazmaktadır.

III. Selîm’in babası III. Mustafa askerî, mülkî sahalarda ıslahat yapmak için gayret göstermiş ve Avrupa’dan uzmanlar getirterek Tophâne’yi ıslah etmiş, Mühendishâne-i Berr-i Hümâyûn’u kurmuştur. III. Mustafa, Avrupa medeniyetinden faydalanarak meydana getirdiği bu kurumları ara sıra teftişe gider ve henüz 10-11 yaşlarına girmiş olan oğlu Selîm’i de beraber götürür ve onun devlet işlerine yavaş yavaş alışmasını, öğrenmesini isterdi. Birçok Türk tarihçilerinin kanaatlerine göre, Selîm’in dimağında ıslahat fikirlerinin daha genç yaşlarında yerleşmiş bulunmasında babasının büyük etkileri olmuştur.1

Selîm’in annesi, Selîm’in tahsil ve terbiyesi işiyle babasından daha çok çalıştı. Selîm’in annesi Mihrişah Sultan bir Gürcü cariyesi idi. Mariz denecek kadar hassas bir kalbe mâlik olan bu sultan güzelliği, zerafeti ve kibarlığı hakkında dolaşan sözlerle devrin şâirleri üzerinde silinmez bir tesir bırakmıştı. Vâlide sultan olduktan sonra tablosu şu kıt’a ile tarif ve tavsif edilerek yapılmıştır:

Mihr-i şâh kadın o hurşîd-i kamer kevkebe kim
Pertev-i şânı kılar gamkede-i âlemi şen
Mehd-i ulyâ ki edip re’fet-i temhîd-i sürûr
Kimsenin tıfl-ı dili derdile olmaz şîven
(Münif Efendi)

İşte, çok nazik ve merhametli olan III. Selîm, bu hassas vâlide elinde büyümüş ve daima hassas bir kalp taşımıştır.2

Babası III. Mustafa tarafından çok iyi yetiştirilen Selîm, 1774’te babası öldüğünde 13 yaşındaydı. Tahta geçen amcası I. Abdülhamit saray geleneğine uyup onu kafes dairesine koydurmakla birlikte, saray içinde bir oranda özgürlük tanıdı. Pâdişahlık yıllarının büyük bir kısmında kardeşinin oğlu Selîm’e şefkatle muamele etti ve ona veliaht şehzâdelerin kafes arkasında yaşamaya mecbur oldukları hapis hayatının ağır şartlarını tatbik etmedi. Selîm, yarıda kalan tahsiline kafeste devam etti. Öğrenimine, oldukça serbest bir şekilde özen gösterildi. Ancak devlette gördüğü gevşeklik hastalığından şikayet ettiği, buna çâre bulmak için danışmalarda bulunduğu, araştırmalar yaptığı ve hatta eski pâdişahların sikkelerini inceleyerek, tahta çıktığı zaman bastıracağı paranın şeklini düşündüğü rivayet edilmiştir. Bunlardan dolayı kafes onun için bir mektep oldu. Mûsikî öğrendi, şiire de merak etti. Her iki sahada da iz bırakan faaliyetler gösterdi. Makamlar icad etti ve iki yüz sayfalık bir dîvân yazdı. Selîm 22 yaşlarına kadar sarayda geçirdiği bu müsait şartlardan faydalanarak kendisini yetiştirmeye fırsat bulmuştu. Mûsikî ve edebiyata karşı özel bir kabiliyeti vardı. 15 yıl boyunca müzikle uğraştı, besteler yaptı, şiirler yazdı. Bu meşguliyetler onu fikir ve ruh bakımından olgunlaştırdı. Genç olmasına rağmen büyük başarılar elde etmeye muvaffak olmuştur. Selîm sanat sahasında değil, aynı zamanda memleket işleriyle de ilgilenmeye başlamış ve hattâ bir gün pâdişahlık sırası kendisine geleceğini düşünerek Avrupa devletlerinin siyasetini ve onların idarî, askerî teşkilatlarını öğrenmek için Fransa kralı XVI. Louis ile gizlice haberleşme imkânını bile elde etmişti.

Veliaht Selîm mektuplarında; Türk-Fransız dostluğunun tarihini ve babasının bu dostluğa verdiği ehemmiyeti anlatıyor, siyasî meselelere vukufla temas ediyordu. Bir mektubunda; “Ölüm hariç, bütün fenalıkların devası vardır. Bizim kötü işlerimizin iyileşmesi, tedavisi derin düşüncelerimizin yegane mevzuunu teşkil etmektedir. Pek çok düşünüyor ve gelecek zamanlarda kullanmak mecburiyetinde olduğumuz esaslı çâreleri hazırlıyorum” diyordu. Bu ve buna benzer düşüncelerinden, Selîm’in ne kadar ileri görüşlü, aydın düşünceli bir veliaht olduğu daha iyi anlaşılıyor. Genç şehzâdenin, Avrupa hakkındaki fikirlerinden istifade ettiği yakınlarından birisi de Doktor Loranzo3 olmuştu. Kendisiyle uzun saatler başbaşa kalıyor, İtalyan hekimine tahta çıktığı vakit yapacağı ıslahat hareketlerinden, imparatorluğun ezeli düşmanlarıyla nasıl savaşacağından bahsediyordu.4

O şehzâdelik zamanında kendisini, vârisi bulunduğu Osmanlı tahtına layık bir veliaht olarak yetiştirmek için her imkândan faydalanarak çalışmıştı. Artık devlet idaresi başına geçeceği mukadder zamanı bekliyordu. Fakat Selîm’in 28 yıl süren şehzâdelik devri hep aynı müsait şartlar içinde geçmedi. Bazen Selîm’in, amcası I. Abdülhamid’in icraatını beğenmediği ve devlet işlerinin ağır yürüdüğünü tenkit ederek “Devlet neden bu kadar gevşek olsun? Osmanlı saltanatının parlaklığı gittikçe azalıyor. Ben şimdi saltanatta olsam işler başka türlü olurdu” diyerek tahta geçmeyi arzu ettiği birçok yazarlarımız tarafından söylenmiştir. Çalışkan, ileri görüşlü bir Sadrâzam olan Halil Hamit Paşa, Osmanlı Devleti’nin içte ve dışta gücünü arttırmak, eyaletlere yeni bir nizam vermek ve askerî sahada ıslahat yapmak maksadıyla planlar hazırladı. Sadrâzam düşündüğü bu yeni projelerini gerçekleştirmek için yaşlanmış pâdişahı hal’ ederek onun yerine Veliaht Selîm’i tahta geçirmeyi düşünüyordu. Fakat Kaptanıderya Cezayirli Gazi Hasan Paşa, bu teşebbüsten haberdar olunca keyfiyeti pâdişaha bildirdi. Bunun üzerine Sadrâzam Halil Hamit Paşa azledildi ve daha sonra da katline ferman çıktı. Her ne olursa olsun, önemli olan bir nokta varsa, o da Selîm’in bu olaydan sonra sarayda çok daha sıkı bir nezaret altında yaşamaya mecbur kaldığı, özgürlüğünün kısıtlandığı ve hattâ ölüm tehlikeleriyle de karşılaşmış olmasıdır. Ahmet Cevat Eren’in Cabi Sait Tarihi’nden naklen verdiği bilgilere göre, Veliaht Selîm’i zehirlemek maksadıyla, onun harem dairesinde çalışan bâzı cariyeler gizlice kandırılmıştır. Fakat şehzâde yiğit, sevimli ve cana yakın bir insan olduğundan zehirli şerbeti içirmeye görevli kılınan cariye, gönlünü şehzâdeye kaptırmış olduğundan onu öldürmeye kıyamamıştır. Yine Selîm’in zürriyetsiz kalmasında da ona kafes arkasındayken verilen ilaçların tesirleri olmuştur.5

III. Selîm’in veliaht şehzâdeliği sırasında ne kadar fazla sıkıntı çektiğini Dîvânı’nda6 yazdığı muhtelif beyitlerden de anlayabiliriz.

Bu ben mahbûsa yâ Rab eyle imdâd
Ki etdi Yûsuf’u zindândan âzâd
(D. s. 4, 14. beyit)

III. Selîm mahpus günlerini Yûsuf’un kardeşleri tarafından kuyuya atılmasına (başına gelenler dolayısıyla meşhur olup, edebiyatta gam ve kaygı sembolüdür) ve babası Hz. Yakub’un oğlu Yûsuf’un başına gelenler dolayısıyla çekdiği ızdırapları hatırlatır. (bkz. D. s. 8/2. ve 4. Bentlerde): Mahpus olarak yaşadığı müddet sağlıklı mal, mülk, ikbal, nimet gibi her türlü devlete fazlasıyla sahib olduğunu açıklamakla beraber yine de bir gam köşesi gibi olduğunu ileri sürerek, uzun müddet süren ve güç gelen bu mahpus hayatından kurtuluş için Allah’a yalvarır.

Kendisine gösterilen geniş hoşgörüye rağmen, kafes hayatının hüznünü pek güzel anlattığı bir gazelini hatırlatmak istiyorum:

Hayli demdir ki dönüp külbe-i ahzâna kafes
Bâ’is oldu bize bu mertebe hicrâna kafes
N’ola rahm etse melekler bana feryâdımdan
Oldu bülbül gibi murg-ı dilime lâne kafes
Şimdi şehbâz-ı dil ister ki adûsuyla cidâl
Fırsat el vermiyor ammâ bize meydâna kafes

Görmedin gayriyi cevr etmeye benden başka
Var mı lutfun dil-i bî-çâreye dîvâne kafes
Düşünüp böyle bu keyfiyyete gâhî gülerim
Bu cihân içre ola zen gibi merdâne kafes

Şimdi İlhâmî nola şi’rin olursa mahfî
Görmege vermez amân nazmını yârâna kafes
(D. s. 85, G. CXXXV)

Veliaht şehzâdenin kafes hayatı uzadıkça şikâyetleri artmış, Allah’a dert yanıp kurtuluş için uzun uzun yalvarmıştır:

Hudâyâ ben senin bir abd-i memlûkun kulun olam
Firâk-i gamla lâyık mı kalıp dâim zebûn olam
Gözüm yaşı akıp şebnem gibi hûn-ı derûn olam
Çekip şâd ü ferahdan el nice bir böyle dûn olam
Düşer mi sâye-i lutfunda ben böyle kalam mahzûn
İlâhî bir nefes ihsân u lutf eyle olam memnûn
[D. s. 8, Müseddes (IV)/I. bölüm]

Yine de şehzâde, çektiği sıkıntıların bir türlü bitmediğini dîvânında sık sık dile getiriyor. Örneğin; “Gamla dolu bir yaşantı içinde bulunduğundan, bunun başlangıçtan beri kendisini terk etmediğinden şikâyetle, ‘Ana rahmine düşelden beni terk etmedi gam’ diyor ve ‘gam’ kelimesini dîvânında yaklaşık 70 defa kullanıyor.” (D. s. 210 Tahmis-i Gazel-i Nesîmî, 2/4).

Her şeye rağmen Selîm, gelecekte hükümdarlık günlerinde bile halk için çalışmaktan duyacağı memnuniyeti düşünmekte idi. Geleceğin günleri asla zevk günleri değildi. Devlet ve halk için çalışılacak günlerdi. Bu husustaki samimî ve temiz duygularına tercüman olan I. Murabbaı’ndan alınan şu dörtlükler en büyük bir delildir:

Sakın aldanma gönül âleme yok zerre vefâ
Devletin tab’ı bozuk ver ana yâ Rabbi şifâ

Zevk eyyâmı degil şimdi harâm oldu safâ Edelim Hakka recâ şimdi harâb oldu cihân Şâh olursan da seni fâ’il-i muhtâr sanma Pâdişâhın bilip Allâhı sakın aldanma Bir murâdım var İlâhî hele cânım alma Haddini bildireyim leşker-i küffâra hemân [D. s. 222, Murabba (I)/3. ve 5. bölüm]

Hiç kurşun atmadan Ruslar’ın Kırım’ı almaları bütün Türklere çok ağır geldiği gibi Şehzâde Selîm’e de büyük acı vermiş, duyduğu bu acıları Dîvânı’na şu mısralarla yazmış bulunuyordu:

Egerçi sihr eder İslâma kâfir
Bize de ism-i a’zam işte hâzır
Esîr edip nice Tâtârı bir bir
Kırım küffârda kalsın mı böyle
Hele Osmânlıyı cenge salayım
O kâfir düşmâna sâtûr çalayım
Varıp kâfirden intikâm alayım
Gözüm açık benim kalsın mı böyle
(D. s. 224, Murabba (II)/5. ve 6. dörtlükler)

Resimli ve Haritalı Osmanlı Tarihi yazarı Ahmet Rasim, III. Selîm’in tahta çıkışını özetle şöyle anlatıyor: Amcası Pâdişah I. Abdülhamid’in Özi Kalesi’nin kaybı ve Müslüman halkın öldürülmesinden duyduğu derin üzüntüye dayanamayarak ölmesinden sonra yerine, Kızlarağası İdris Ağa tarafından başlatılan faaliyetlerle III. Selîm tahta oturtulup, biat merasimi yerine getirilerek (7 Nisan 1789/11 Recep 1203, Salı) toplar atıldı. III. Selîm’in pâdişah olduğu halka duyuruldu. Halk zaten kendisini büyük bir ümitle bekliyordu. III. Selîm’in tahta çıkışı bütün imparatorluk topraklarında, herkes tarafından büyük bir sevinç ve itimat ile karşılandı. Ordunun ve halkın gözleri yeni ve genç pâdişaha çevrildi.

III. Selîm yerli ve yabancı müşâhidlerce “zeki, faziletli, merhametli ve âdil bir hükümdar” olarak vasıflandırılmıştır. “Bâzıları kendisinin o zamana kadar en fazla resmi yapılan Osmanlı hükümdârı olduğuna işaret etmekte, onun sâkin tabiatlı, sabırlı ve müteennî bir zât olduğunu, bununla beraber vekarlı fakat az azimli göründüğünü söylemektedirler… Bununla beraber Sultan III. Selîm emelleri ve gayeleri büyük, ecdadın tarihine ve kudretine hayran, gayelerinin gerçekleşmesi için her türlü fedakârlığa hazır, çok hassas sanatkâr bir tab’a mâlik, şahsî ve ufak kusurları bulunan bir Osmanlı hükümdârı olarak görünmektedir.”7

Ayrıca III. Selîm’in spora önem verdiği ve bizzat sporla uğraştığı, özellikle kemankeşliğe,8 tüfenkendazlığa9 merak ettiği de bilinmektedir.

Sicill-i Osmânî, III. Selîm hakkında bize şu bilgileri vermektedir:

“Âlim, kâmil, cömert, yumuşak huylu, kanaatkâr, ileri görüşlü, çalışkan ve gayretliydi. Güzel şiirleri vardır. Mûsikîde ustaydı. Ta’lik hattatı olup el yazıları güzeldi. Düzenli ordu kurmaya, ıslahat ve tanzimata çalıştı. O derecede heybetliydi ki Cezzar Ahmet Paşa âsî iken adları anıldıkça ayağa kalkardı ve ferman-ı hümâyûnuna binek taşına kadar inip muhalefetinin ricâle karşı olduğunu söylerdi.”10

Bir ecnebi tarihçi ise III. Selîm için şöyle diyor: (Dersaâdet Prusya Sefâreti’nde bulunmuş olan Dietz) “Bu hükümdar hüner ve marifetçe ve fikr-i faâliyetçe milletinin cidden fevkindedir. Bu cihetle müceddid millet ve devlet olması melhûs görünüyor.”11

Mustafa Necib Efendi, Tarihi’nde; “Güzel ahlak sâhibi, merhum Pâdişah (III. Selîm); bilgili, nazik, samimi, zeki ve tedbirli, akıllı, doğru, dürüst, çalışkan, peygamber ahlaklı, cömert yaratılışlı ve bağış seven, ariflere ve faziletlilere ikram eden, yediren, içiren, ihsanda bulunan, benzeri olmayan bir pâdişahtı. Bol bağışlama, rahmet, ikram ve ihsanla Rabbi onu cezalandırdı.”12

Necati Elgin’in, Selîm III (İlhâmî), adlı eserinin 40. sayfasından; resimlerinin incelenmesi ile III. Selîm’in manevî kişiliğinin de bir dereceye kadar tahmin edilebileceği şeklinde özetleyebileceğimiz yazısını aşağıya aynen alıyorum:

“Uzun müddet İstanbul’da kalmış olan, Hatice Sultan’ın Defterdar’daki sarayının mimarı, ressam Melling Eyyüb’de bir Cuma veya bayram alayını gösteren resmin içinde ve ayrıca bir portre halinde Selîm III’ün resmini yapmıştır. Selîm III’ün bu muhtelif resimleri birbirine hayli benzerler. Bu resimlerden pâdişahın manevî hüviyetini de bir dereceye kadar tahmin kabil olup, Selîm III sâkin tabiatlı, sabır ve teennî sahibi, az azimli, yorgunca fakat çok mağrur ve hâl-i tahakküm ve müstehzi bir adam gibi görünüyor. Hayatının olayları, elde bulunan yazıları, resimden yapılan bu istihracı tekid etmektedir. Sultan Selîm’in tahakküm ve istihzasına misal olarak elimizde mükemmel bir vesika vardır.”

“İkinci Rus Harbi devam ederken bütün sefer zamanlarından usûlan olduğu üzere camilerde (Fetih suresi) okunuyordu. Bu vazifeye devam eden hocaların ücretlerinin verilmesine müsaade istenilerek yeni pâdişah olan Selîm III’e bir telhis takdim olunmuştur. Selîm bu telhisin kenarına şu satırları yazmıştır:

Bilmem hulus ile mi kıraat olunmuyor, yoksa erbabına mı tesadüf olunmuyor ki bir semeresine şahit olunamıyor, hoş imdi gene altı mah kıraat olunsun ve akçası darphaneden verilsin. Akça ile olan dua böyle olur.13 Son cümle hakikaten güzeldir.”

“Osmanlı ve Fransız tarihçileri umumiyetle Sultan Selîm’i methederken, mesela Selîm’in ölümünden 32 sene sonra basılan Fransızca “Turbuie” adlı eserde; Selîm’in şahsiyetinden bahsedilirken şöyle denilir: Bu faziletlû, insaniyetlû, âdil ve münevver hükümdar, on sekiz sene süren saltanat devrinde her şeyden ziyâde Osmanlıları medeniyet yoluna sokmak için uğraşmış ve bu arzu felâketinin müsebbibi olmuştur” (Celal Nuri ise; Târih-i Edebiyyat-ı Osmaniyye-Mukaddarât-ı Tarikiyye, 2. Baskı, İstanbul 1331, s.10’da, Cenab Şehabeddin’in takrîzinde; Hayat-ı medeniyyeyi bize Selîm-i Sâlis gösterdi diyor).

“III. Selîm dindardı. Fakat dinde iki yüzlülükten hoşlanmazdı. Savaşlarda ordunun başarılı olması için dualar okutturur, bununla beraber, yalnız dua ile bir ordunun düşmanı yenip, savaşı kazanamayacağını da bilirdi.”14

“Sultan III. Selîm Yıldız ilmine inanmazdı; bununla beraber yapacağı işlerde çoğunlukla eşref saatı (kutlu saat) dikkate alırdı. İlim adamlarının yaşlılarına özellikle âlimlere hürmet eder, onların hatırlarını kırmaktan, beddualarını almaktan sakınırdı…15

Vakıfların muhafazasına, devlet malının korunmasına çok dikkat ederdi.

III. Selîm’in idaresi halka karşı babacasına idi. O, âdeta ilâhî bir korumaya sığınarak bu milleti felaketten kurtaracağına, onu mesut edeceğine inanmıştı. Halka karşı ruhunda şefkatli, ulu ve yüce bir his vardı.”

“Sultan III. Selîm iç siyasette, bütün işleri namuslu ve kalpleri vatan sevgisiyle çarpan devlet adamlarına emanet etmeyi düşünürdü. Dış siyasette ise, memleketin şân ve şerefini muhafaza etmeyi, devletin iç işlerine yabancı hükümetleri müdahale ettirmemeyi gaye edinirdi. Onun nazarında, kanun ve antlaşmanın büyük bir kıymeti vardı.

Sultan III. Selîm devlet malının israfına mâni olmak isterdi. Devlet malının hukûkunu korumak, en çok dikkat ettiği meselelerdendi.”

Gerçekten Sultan III. Selîm intizamsızlığın düşmanı idi. Memleketin bu hâle intizamsızlık yüzünden geldiğini biliyordu.

“Sultan III. Selîm yirmi seneye yakın bir müddet gece gündüz bu işlerle uğraştı… Yorgun düştü. Ama neticede gördüğü mükâfat, Osmanlı milleti arasında bu takdirlere, samimi muhabbetlere lâyık olmayanlar da bulunduğunu ispat etmiştir.”16

“III. Selîm, çağını aşan bir ileri görüş ve düşünceye sahipti. İyi niyetli, çalışkan, vatansever ve yürekli bir pâdişahtı. Savaşlarda yeniçerilerin sürekli yenilmelerinin nedenini Batı dünyasına karşı ilgisizlikte bulmuş ve açık görüşlü kişiliği ile imparatorluğu Nizâmı Cedîd düzeni ile Avrupa’ya yaklaştırmaya çalışmıştır.

Bütün işlerinde halkın duygu ve düşüncesine önem vermiş, ülkesi için yararlı olduğuna inandığı kararları almaktan bir an geri durmamıştır. Şehzâde iken yazdığı şu beyti bu gerçeği yansıtmaktadır:

Lâyık olursa cihânda bana taht-ı şevket
Eylemek mahz-ı safâdır bana nâsa hıdmet
(D. s. 222, Murabba (I)/4.dörtlük, 1. ve 2. mısralar)

Pâdişahlığı süresince de sözüne bağlı kaldı; geri kafalı devlet adamlarının düzenledikleri Kabakçı Mustafa İsyanı sonunda önce tahtını, sonra yaşamını yitirdi.”17

III. Selîm’in, vezirine yazdığı bir fermanda;

“Benim vezirim,

Ben daima İstanbulkârî, Ankarakârî kumaş giyerim. Devlet ricalim ise halâ Hindkârî ve İrankârî kumaş giyerler. Memleket kumaşları giyerlerse, memleket malı revaç bulur. Muhterem üstad Hamdi Varoğlu bir yazılarında

– En büyük pâdişah hangisidir?

Suali sorulabilir mi diye düşünüyordum. Sual elbette sorulabilir ama cevabını vermek, suali sormak kadar kolay olmaz, zannederim.

Asker olarak büyük, fütuhatçı olarak büyük, icraatçı olarak, âdil olarak, hattâ şâir olarak büyük pâdişahlar gelip geçmiş. Lâkin hiçbirisini dörtbaşı mamur diye vasıflandırmaya imkan yok. Yanılmıyorsam III. Selîm, bu vasfa en çok yaklaşan adam. Her şeyden evvel, hayatını istihkâr edecek dereceyi bilen medenî cesaretiyle ve o insanlığı ile demokrat pâdişah olur mu? III. Selîm -olur-cevabını veriyor. Üçüncü Selîm’in hatt-ı hümayunlarını okumak bana eşsiz bir zevk verir. Onun, kalbi kadar temiz, ruhu kadar saf, pürüzsüz, sümimî ifadeler taşıyan emirnâmeleri, otorite ile ricayı, öfke ile yumuşaklığı, ihtişamla tevazuu o kadar ölçülü bir şekilde bir arada toplar ki hayran kalırım.

III. Selîm’in her emirnâmesinde, şiddetten, tehditten ziyade rica, niyaz, bâzen de beddua şeklinde hitablar görüyoruz.

Sadaret kaymakamına yazdığı hatt-ı Hümayunların birçoğu şu cümlelerle biter: ‘Bu işlere sen niçin bakmıyorsun? Bunlarda kusur etmeyesin, sonra cümlenize infial ederim, bu emrimi dinlemeyip amel etmeyenleri Allah kahreyleye âmin. Bir daha böyle bir şeyde tekâsül ederseniz, sonra kendin bilirsin, Allah’ın rızası olmayan işe benim dahi rızam yoktur’ vücudunu celladlarına karşı cılız bir kamış parçasıyla müdafaa zorunda kalan koca adam!… III. Selîm, esasen zayıf tabiatlı idi, memleketin ıslahata ve terakkiye muhtaç olduğunu yakından hissediyor; bu hususta hiçbir fedakârlıktan geri durmuyordu. Fakat bütün yaptıklarını milletin ruhunu değiştirmeden fikir tarzını ilim ile, terbiye ile ıslâh etmeden tatbikata kalkışıyordu. III. Selîm, bu teşebbüste muvaffak olabilmesi için demir bir el, ezici bir metanet lâzımdı. III. Selîm tab’an halimdi, dimağı zevk ve sanatta nezahet kesbetmişti. Kalbinin hassas ve ince olması en ciddi teşebbüslerde bile hislerine mağlup olmasına sebebiyet vermişti. Sultan Selîm asla hiçbir şeye haris değildi, saltanat sevdasında hiçbir çekicilik hasıl etmiyordu.”18

III. Selîm, “yazdığı bir şiirde kendine hitab ederek, devlet reisliğinde gaflete dalmamayı ihtar etmiş ve herşeyin fânî olduğuna işaret etmiştir.

Serîr-i saltanatda olma gâfil bir ân ey İlhâmî;
Sana da bâkî kalmaz bu bir çarh-ı devrândır.
Beytiyle buna işaret etmiştir.” 19

Netice olarak diyebiliriz ki pâdişahlar sadece Tanrı’ya karşı sorumlu olmalarına rağmen, Sultan III. Selîm kendini halkına karşı da sorumlu sayan bir pâdişahtı.

Sultan III. Selîm güzel sanatları ve Türkiye’de her türlü gelişmeyi candan himaye eder, ilim ve fazilet sahibi kimselere pek çok itibar gösterirlerdi.20 Bir hatt-ı humâyûnunda ise; ilmiye sınıfında görevlendirilecek âlimler için, “mülâzım-ı bi’l-medrese olan ulemâyı imtihan eyliyesiniz. ve tarîk-i ilm-i şerîf bu vechile gâyet himâyet ve nâ-ehlden siyânet oluna” diyerek tayinlerin imtihan ile yapılmasını emretmişti.21

“Şiir ve şâirlere olan saygısı bilhassa Şeyh Gâlib’in sanatında ve şahsiyetinde son haddini bulmuştur.”22

Şeyh Gâlib, Selîm’e sunduğu bir kasîdede23 onun dünyâya, dine, devlete ve ülkeye yeni bir nizam verme, yenilikçi bir pâdişah olma özelliğini, zamanın şâirleri arasında ilk kendisinin söylediğini “şâirler tanığımdır, herkesten önce ben demiştim” diyerek vurgular:

Güvâhımdır ki erbâb-ı sühan ben cümleden evvel
Demişdüm şimdi buldu revnak-ı evreng-i hakanî

Şeyh Gâlib, III. Selîm için yazdığı türlü kasîdelerde, baruthane, humbarahane gibi askerî tesisler için düşürdüğü tarihlerde ve çeşitli şiirlerinde, onun yenilikçi yönünü övmüş ve bu alandaki çalışmalarını içtenlikle desteklemiştir.

Şeyh Gâlib, bu şiirlerinde III. Selîm’in yenilikçi yönünü belirtmek için “yeni” kavramını çok işler. “Yeni” ve “nev” sözcüklerini sıfat olarak, kimi zaman zarf olarak çok sık kullanır.

“Humbarahane’nin içine yapılan kasr-ı hümayun için yazdığı tarihte, dinin ve devletin yeniden âbad olmaya başladığını söyler”:

Cenâb-ı Han Selîm-i ma’delet-pîrâ ki devrinde
Yeniden başladı bu dîn ü devlet olmaga âbâd

“Levend çiftliğinde, asâkir-i cedit için yapılan mahallere söylediği tarihte, himmet ve adli onun yeniden icat eylediği anlatılır”:

Cenâb-ı Han Selîm-i kâr-fermâ-yı kerem-mu’tâd
Ki oldur himmet ü ‘adli yeniden eyleyen îcâd

III. Selîm’in yaptığı çalışmalar, Şeyh Gâlib’in şiirlerinde “tanzim” ve “intizam” sözcükleriyle anlatılır. Birkaç örnek:

Cenâb-ı Han Selîm-i ma’delet-güster ki devrinde
Olur tanzîm dehrün çok binâ-yı nâ-be-hencârı
Selîm Han-ı keremver kâm-yâb itdükde devrânı
Cihânun intizâma tutdı yüz hâl-i perîşânı

Nasıl Tanzimat’ın getirdiği reformların temeli III. Selîm’in askerî ıstılahlarına dayanıyorsa, Şeyh Gâlib’in şiirlerinde bu terimlerin geçmesi daha sonraki dönemlere ad olarak verilen “Tanzimat” terimi için, edebî metinlerde kullanılmak açısından bir başlangıç oluşturmaktadır.

Şeyh Gâlib, bütün bu nitelemelerin sonunda III. Selîm’in bir “müceddit” yani “yenilikçi” (ıslahatçı, reformcu) bir padişah olduğunu bir kasidesindeki şu beyitle açıkça belirtir:

Müceddid olduğu dünyâ vü dîne günde ezhardur
Odur sâhib-kırân-ı nev-zuhûr-ı nesl-i ‘Osmânî

“III. Sultan Selîm gibi bir teceddüd pâdişahına Şeyh Gâlib gibi bir teceddüd şâiri çok yakışıyordu. O büyük şâir:

Kadr-i dürr ü gevheri âlem bilür
Âdemi amma gene âdem bilür

dediği zaman ikinci mısradaki “âdem”den birisi Selîm, biri Gâlibdi ve muhakkak III. Selîm pâdişah değildi, adamdı.”24

III. Selîm’in gideceği yere evvela çadırlar kurulup hazırlanır, pâdişah vardığında buralarda istirahat eder, yemek yer, namaz kılar daha sonra binlerce seyircinin ortasında pehlivanlar güreştirilir, askerlere cirit oyunları oynatılır, canbazlar oynatılır, ayılar boğuşturulur, iri köpek ve saray atlarının gösterileri izlenir ve sporlarda başarı gösterenlere üç beş altın hediye verilirdi. Bu kadar eğlenceye düşkün olan III. Selîm asla içki kullanmazdı. Bu pâdişah, zamanının önemli bir kısmını müzisyenlerle birlikte saz ve mûsikî fasıllarında, helva sohbetlerinde ve çengi oynatarak geçirmiştir.25 Meselâ; Sırkâtibi Ahmed Efendi Rûznâme’nin elli dokuzuncu sayfasında; sene 1207, mâh-ı seferü’l-hayrın on üçüncü pazar günü Kasr-ı İncilüye teşrîf ve ârâm buyurulup Tıflî ve Hâfız nâmân iki çöğür şâirleri getirtilüp anların istimâ’ıyle eğlenildi” şeklinde bilgi veriyor.26

Sultan III. Selîm’in, resmî, gayriresmî ve siyâsî hayatı ile özel hayatı ve ailesine olan düşkünlüğü; Zeynep Sultan’ın düğün alayından Şehzâde Mahmud’un sünnet düğününde yangınlarda, eğlence ve mesire gezilerinden, atış talimlerinden,27 bayram törenleri ve elçi kabullerinden, giyilecek elbise çeşitlerinden, huzur derslerinden, karagöz oyunlarından,28 meddah ve ilk “opera” gösterilerinden ilk balon uçuşlarından,29 sabahtan akşama kadar teftişten teftişe koşan, devletin yarasını görüp tedavisini iş edinen ve bu enerjinin yorgunluğunu eğlence zevki ile dinlendiren kısacası III. Selîm’in etrafında oluşan gündelik hayatın her türlü safahatından ayrıntılı bir biçimde söz eden Sırkâtibi Ahmed Efendi tarafından tutulan “Rûznâme”, (İstanbul, 1791-1807) adlı eserde sayfa 33’te III. Selîm’e yapılan suikast olayını da teferruatıyla anlatır.

III. Selîm’in son derece hoşgörülü davranışları sonucunda Kabakçı Mustafa liderliğinde asi Yeniçeri Ocağı mensupları ve kendisinin karşıtları, cesaret kazanarak birtakım istekler ileri sürüp isyan çıkarmışlardı. Pâdişah, âsîlerin bütün isteklerini yerine getirince bu kez, “devleti bazı zalimlere teslim etmiş bulunan zevk ve sefa alemlerine dalan Sultan III. Selîm’den artık pâdişah olmaz” diyerek pâdişahı tahttan indirmeyi düşünürler. Hemen bu konuda Şeyhülislâm Topal Atâullah Efendi’den fetva alan âsîler, bunu pâdişaha götürdüler. Son derece büyük bir üzüntüye düşen III. Selîm “böyle isyankâr tebaanın hükümdarı ve halifesi olmaktansa olmamak daha iyidir” diyerek pâdişahlığı bıraktığını açıkladı. Böylece Türkiye’nin bütün XVIII. asır boyunca gördüğü en değerli, en aydın ve en ileri fikirli hükümdarı hal’ edildi. III. Selîm’in yakınları, daha önce kendisine “cephedeki orduyu İstanbul’a getirtip ayaklanmayı bastırması” önerisinde bulundu ise de Sultan, “böyle şey asla olmaz, o zaman Rus orduları Çatalca’ya kadar gelirler” diyerek onların bu önerisini kabul etmemiştir. Böylece III. Selîm 29 Mayıs 1807’de tahttan çekilip, yerine IV. Mustafa saltanat tahtına çıkarıldı. Zeki, âdil ve samîmî olan III. Selîm, kötümserlere karşı “ölümden gayrı her derdin devası vardır” der, geleceğe olan güvenini, ümidini yitirmez. Sabırlıdır fakat, istedikleri karşısında yeterince azimli ve iradeli değildir. Bu son olaylar karşısında, “bu işlere sebep hep benim yumuşaklığımdır” demiştir.30

Toplam olarak 18 yıl, 1 ay, 22 gün pâdişahlık yapmış olan III. Selîm tahttan indirildiğinde 46 yaşındaydı. 28 Temmuz 1808’de şehit edildi. Mezarı Lâleli Camii avlusundaki babası Sultan III. Mustafa Türbesi’ndedir.

III. Selîm, ihtilal sonunda öldürülen ikinci pâdişah idi. Şâir, edip, mûsikîşinas, Avrupa kültür ve medeniyetini taktir eden, Batı yönünde devletin yükselmesinde büyük gayretler sarf eden bir pâdişahın ölümü imparatorluğun uzun yıllar bir buhran içinde kalmasına yol açtı. Fakat, onun Avrupa kültür ve medeniyetine kavuşmak için açtığı yol, Türk milletine hayır ve saadet getiren yolun başı oldu. Bu pâdişah, “garp medeniyetinin hayranı olmakla beraber yerli sanayii de korudu. O zamanlar pek moda olan Venedik ve Fransız kumaşlarının değil, yerli kumaşların kullanılmasını istedi.”31

Coşkun bir devlet-millet sevgisiyle dolu, ince duygulu, zarif, büyük bir sanatkâr ve şâhâne nezâketi, sonsuz merhamet sahibi III. Selîm, tahta cülûs ettiği zaman baştan başa bütün memleket sevinmişti. Fakat şimdi onun bu hazin ölümü ülkede büyük üzüntü yarattı. III. Selîm’in vefâtı münasebeti ile kendisinin ve tüm Osmanlı toplumunun içten derin bir üzüntü duyduklarını tarihçi Asım, bir beytinde “Nuh tufanı ve Hz. İbrahim’i Nemrut’un ateşe atması olaylarına telmihle” şöyle dile getirir:

Cihânı kanlı yaşım tuttu dil gamdan müşevveşdir
Buna yâkûttan zevrâk gerek tufân-ı âteştir

Başka bir beytinde ise: Müslümanlardan başka (bir çok Hıristiyanların da) Ermeni, Rum ve Yahudilerin de ağladıklarını şöyle tasvir eder:

Yalnız nâle-keşi ümmet-i İslâm değil
Kim umar millet-i tersâ dahi giryân olsun

Yine Âsım, tarihinde Avrupa krallarının, generallerinin, İran ve Turan hanlarının da gerçekten üzülüp kederlendiklerini, yapılan araştırmaların doğruluklarını kaydetmektedir.32

Rivayet edildiğine göre, Selîm öldürüldüğünde cebinden şu beyitin çıktığı söylenir:

Kendi elimle yâra kesip verdiğim kalem
Fetvâ-yı hûn-ı nâ-hakımı yazdı ibtidâ33

Böylece, “Yeniçeri Ocağı’ndan kinâye olmak iktizâ ettiği şehâdetlerinde ceblerinden çıktığı cihetle vukuatı tertip edenler açıklanmış oluyor ve Topal Ata:

Çünkü maksûdun ne kâr ü ne pâdâş verir
Merd kalbinde olan yâr için hep baş verir

Meâlinde o esnada yazmış olduğu anlaşılıp dîvânında var olan bu beyti dahi Şeyhülislâmın gaddârlığını ve işe öncü olduğunu meydana koymuştur.”34

“III. Selîm, kudret ve enerji bakımından büyük bir devlet adamı ve üstün bir insan sayılamaz. Fakat Osmanlı İmapatorluğu’nda, kan dökmeden kalkınma ve düzenleme teşebbüsünü temsil eden bir yenilik öncüsü, masum bir inkılap şehididir. Şefkatli kalbi, nezih ve sanatkâr ruhu ile Osmanoğulları arasında husûsi bir yer almaktadır.”35 III. Selîm gibi hakikaten içli, vatansever, hür ve ileri fikirli bir pâdişahın şehâdeti İstanbul’da öylesine derin bir teessür uyandırmıştı ki, her eli kalem tutan ve birazcık şiirden anlayan şâir, pâdişaha bir mersiye yazmıştır. Aşağıdaki iki mısra Ayıntablı Aynî Efendi’nin uzun mersiyesinden alınmıştır:

Bir dahi sen de cihâna bakma ey çeşm-i ümîd
Dem-be-dem kan ağla kim Sultan Selîm oldu şehîd36

Bir şâir pâdişah olarak, III. Selîm’in diğer şâirler gibi muhatap alınanın rütbesini, mevkisini düşünerek yazdığı şiirleri olamayacağı gibi, alınacak maddî yardımlar, makam ve rütbe beklentileri de söz konusu olamazdı. Bu anlamda birtakım fikirlerin onun şiirinde yer almadığı aşikârdır. Yine bu açıdan bakılınca III. Selîm’in, her şeyden bağımsız, çekinmeden, korkmadan, serbestçe ve aklına geldiği gibi şiirler yazdığını görürüz.

Zamanında, onun şiirlerinin kalite ve san’at yönünden de beğenilip, beğenilmemesi düşünülmezdi. Çünkü o, veliahttı, pâdişahtı. Bütün bu düşüncelerle beraber, Veliaht Selîm’in kafes hayatından ve imparatorluğun içteki isyanlar, dışardaki yenilgilerle kötüye gidişinden de pek çok etkilendiği görülmektedir. Bunları dîvânında birçok şiirine konu edinmiştir. Böylece III. Selîm, hassas yaratılışı ve ince ruhuyla; kahramanlık, yiğitlik içeren ve kederle, üzüntüyle yüklü şiirlerini kalbine doğduğu gibi, hiçbir san’at kaygısı taşımadan kaleme almıştır, diyebiliriz.

III. Selîm şiirlerinde; XVIII. yüzyılın diğer şâirlerinde de genel olarak dikkat çeken, dilde sâdelik anlayışından hareketle, halka yaklaşan, halkın anlayabileceği, sâde Türkçe şiirler yazmak, halk deyim ve atasözlerini çokça kullanmak, Nedîm’den başlayarak şarkı türünü ön plâna çıkarmak, şiirlerde halk kelime ve tabirlerine bolca yer vermek, halk âdet ve geleneklerine, halkın günlük yaşayışına da önem vererek Dîvân şiirimizde meydana gelen yerlileşme cereyânına uyduğu görülmektedir. Yine bu devirde bir çok dîvân şâiri gibi, III. Selîm de hece vezniyle şiirler yazmıştır.

Farsça ve Arapça bilmediğini de ifâde ederek, Türkçe yazıp, yerli kalmaya dikkat etmiştir. Hiçbir süse kaçmadan tabii olarak yazmayı amaç edinmiştir. Bu nedenle III. Selîm’in şiirlerinin temelini, halkın kullandığı Türkçe kelimeler, atasözleri ve deyimler teşkil etmektedir.

Müzisyen oluşunun etkisiyle de dîvânında daha çok işlediği şarkı türü ağırlık kazanmıştır. Şekil, dil ve ruh bakımından halkın anlayabileceği bir seviyede olan bu şarkılarıyla III. Selîm, yerli hayata yönelik bir anlayış ve özellik gösterir.

Bazen klâsik edebiyatın kurallarından uzaklaşan ve zaman zaman zevksizliğe düşen III. Selîm genel olarak şiirlerinde siyasî, mahallî ve sosyal hayatı neşeli ve ıztıraplı yönleriyle yansıtabilmiştir.

Necati Elgin, “Selîm III. (İlhâmî)”, adlı eserinde Cevdet tarihinden naklen; “Sözün özü devletinin mutluluğu için sonsuz çalışma ve gayretleriyle bir çok güzel eser meydana getirdi. Gayretli, cömert, güzel yüzlü, saf ve temiz yaratılışlı, güzel tâlik yazar, mûsikî fenninde büyük payı var, İlhâmî mahlasını kullanır, yer yer şiirler söyler ve ilim adamlarını korur, çok saygı duyardı.” diyor.37

Yine Necati Elgin, “Sultan Selîm, siması kadar necip bir sanatkâr ruhuna sâhipti. Umumi terbiyesi ile tamamıyla yerli olan ve orta bir şâiri, büyük mûsikîşinâsı nefsinde birleştirmiştir.” diyor.38

“Sosyal konulara oldukça açıktır. Günlük işlerden siyâsî ve içtimâî hadiselere kadar hemen hemen her konuda şiir söylemiştir. Bazen kaybedilmiş bir vatan toprağının acısını, kendi düşünce ve duygularını, Bazen de Namık Kemal’i müjdeleyen “Uyan ki hâb-ı gafletten bu mülk zirâ perişândır” gibi söyleyişlerle siyâsi mücadele telkin eder. Zaten onun pâdişahlık icraati ve garplılaşmak için giriştiği mücadele ruhu ile şiirlerindeki bu atmosfer tamamen uyuşuyor. Denilebilir ki İlhâmî çağını şiire sokmaya çalışan dîvân şâirlerindendir. Şiir dilinde Arapça ve Farsça kelime fazlacadır. Ses ve mûsikîli kelimeler tercih etmiştir.”39

Reşad Ekrem Koçu, “Sultan Selîm, şâir, mûsikîşinâs, yüzü güzel, ruhu ipek, memleketinin ve devletinin teâlisine çalışan münevver bir pâdişahtı.”40

Ahmed Hamdi Tanpınar, “Umumî terbiyesiyle tamamiyle yerli olan ve mutavassıt bir şâirle büyük bir mûsikîşinâsı nefsinde birleştiren Selîm III___”41

III. Selîm’in, dîvânında kahramanlık, yiğitlik, savaşlardaki başarısızlıklar, ceddinin intikamını çıkarmak ve memleketi kurtarma arzusunu içeren şiirleri de dikkat çekicidir:

Tâlib-i tîr-i kemânız Sa’d-ı Vakkas pîrimiz
Sünnet-i peygamber ile atarız biz tîrimiz

Fi-sebîlillâh atınca erem gazâda düşmene
Düşmene vermez amân hîç tîrimiz şemşîrimiz
(D. s. 239, XXXVIII. Kıta)

Olaydım ölmeden bir kez sefer-ber
Hudâ emriyle olursak muzaffer
İnâyet etmez mi Hâlık rûz-ı mahşer
Kalalım mı kılıç altında böyle
Nitekim tendedir cânım giderim
Şehîd olup gazâlar yâ ederim
İnâyet lutf-ı Bârî’den dilerim
Kalalım mı ayak altında böyle42
(D. s. 224, Murabba (XXIII)/2. ve 4. Dörtlükler)

Er isen vakt-i gazâda cânını meydâna at
Er değilsen kes bürût ü rîşini yâbâna at
(D. s. 250, 8. b.)

Gazâya gidelim olur mukadder
Yâ mağlûb oluruz yâ gâlib eyler
Edip İlhâmî sad âh öyle söyler
Ki ceddim âhı hiç kalsın mı böyle
{D. s. 225, Murabba (XXIII)/9. bend}

Bunlardan başka çok az şâirimizde rastlayabileceğimiz vatan ve millet sevgisini işlediği güzel ve anlamlı şiirleri de vardır:

Lâyık olursa cihânda bana taht u şevket
Eylemek mahz-ı safâdır bana nâsa hıdmet43
{D. s. 222, Murabba (XXII)/4. bend,1. ve 2. Mısralar}

Allah açsın yolumuz semt-i gazâya gidelim
Ne yazıldıysa gelir levh-i kazâya gidelim
{D. s. 223, Murabba (XXII)/7. bend, 1. ve 2. Mısralar}

Ehl-i tedbîrim ile askerim irşâd olsun
Kırayım kâfiri ceddim rûhu hep şâd olsun
{D. s. 223, Murabba (XXII)/8. bend 1. ve 2. Mısra}

Hudâyâ bu elem zahm-ı derûnum dağlıyor her-dem
Şehîdândan akan hûn bana rûşen çağlıyor her-dem
Olup sedd-râh-ı İslâmı bu düşmen bağlıyor her-dem
Esîr olmuş nice nisvân ü sıbyân ağlıyor her-dem
İlâhî lütfun ile bunları gözyaşına rahm et
İnâyet vaktidir yâ Rab bu ben karvaşına rahm et44
{D. s. 13, Müseddes (VI11)/2. kısım}

III. Selîm, şiir ve sanatta dahi millet ve devlete ait motifleri işlemiş ve düşüncesinin dâima buna yönelik olduğunu göstermiştir. Aşağıdaki mısralarda da, içinde bulunulan karışıklıkları milletine lâyık görmediğini göstermiştir:

Cünbüşinden duyarız va’z-ı sîtem pîşesini
Biz ferâgatle fakat meşgaleden mesrûruz
Millet ve devlete lâyık mı va’z-ı nâ-sâz
Bunun encâmını tefhîme Selîm mecbûruz45

III. Selîm Devri’nde, bizzat pâdişahın da iyi bir müzisyen olması, mûsikîyi ve mûsikîşinâsları koruyup, teşvîk etmesi sayesindedir ki, mûsikîmiz en yüksek, en verimli, en gelişmiş bir seviyeye erişmiştir.

Sadullah Ağa, Vardakosta Ahmet Ağa, Ortaköylü Tanbûrî İsak (Şehzâde Selîm’in “Tanbur” hocası), Arif Mehmet Ağa, Hızır Ağa, Abdülhalim Ağa, Dellâlzâde, Kırımlı Ahmet Kâmili Efendi (Şehzâde Selîm’e, müzikte ses bilgisi dersi vermekle görevlendirilmiştir. III. Selîm bilhassa kendisinden usul ve eserler meşk etmiştir) gibi büyük üstadlar da ses âlemine benzeri görülmemiş, yeni ve güzel eserler kazandırıyorlardı. Onun devrinde edebiyat ve mûsikîmiz hayli ilerlemişti. Şeyh Gâlib’in “Hüsn ü Aşk’ı” Türk şiirinin inceliklerini, dilin taşıma gücünü ve bildirme anlayışını genişletmeye çalışırken ifadede, tasvirlerde sadelik ve tabiiliğe doğru ilerliyordu. III. Selîm, devrinin bu en güzide mûsikîşinâslarını ve değerli şâirlerini davet eder, gece gündüz bunlarla vaktini geçirirdi.46

“Kendisi mûsikîşinâs ve bestekâr olan III. Selîm zamanının en tanınmış mutriplerini, hanendelerini, bestekârlarını sarayına topladığı gibi aynı zamanda muayyen günlerde memleketin tanınmış mûsikîşinâslarını da saraya çağırır, huzurunda elli altmış kişilik bir mûsikî heyeti tarafından fasıllar yaptırırdı.”47

“III. Selîm, şiir ve mûsikîye meftûndu; şâir ve mûsikîşinâs musâhiblerinin refâkatinde, gönül mâcerâlarını gözyaşlarının lirik selinde boğabilen bir bedâat üstâdı_”dır.

“Türklerin ses mûsikîsinde tarihleri boyunca toplu icrâya büyük yer verdiklerini, XIX. yüzyıl başlarına kadar sâdece erkeklerden meydana gelen fasıl heyetine III. Selîm devrinden itibâren kadınların da katıldığını, müzikolog Bernard Mauguın anlatıyor.”48

“Onun zamanında Boğaziçi’nin mehtap âlemleri, çırağan şenlikleri gayet revaçta idi. Boğazın titrek, nurlu suları karşısında, sarayın yaldızlı bir salonunda, kâtibi sarıklı, iri kavuklu, ihtiyar, genç, sanat zevkiyle mest olmuş hanendelerin güzel sesleri işitilir, ney ve tanburların feryatları arasında en sanatkârane besteler terennüm edilirdi. Bazı akşamlar bostancı başının kayığı, seri bir hışırtı ile geçer, o zaman büyük bir kayıkta uzun sakallı, turuncu külâhı ve papucu ile bostancı başının boğazı teftîş ettiği görülürdü. Bu geçiş herkeste bir korku hissi peyda eder, nazarlar bu koca kayığın İstanbul’a doğru uzaklaştığını memnuniyetle seyrederdi. Bostancı başının uzaklaşması herkese geniş bir nefes aldırır, artık bütün kayıkların, boğazın suları üstünde zarif kadınlar ve erkeklerle dolu, ney ve tanbur nağmeleriyle dolaştıkları görülürdü. Boğazın korularından akseden bülbüllerin feryadı gecenin sessizliği içinde semalarda billûrî akisler bıraktığı sırada, yalıların büyük pencerelerinden taşan nağmeler en duygusuz gönülleri bile teshir ederdi.”

“Bu asırda İstanbul’un bedayii bütün garp halkını teshir etmişti. Melling ve Kastello gibi ressamlar İstanbul’un güzide noktalarını tasvir için birbiriyle rekabet ediyorlardı.”49

III. Selîm Devri’nde İstanbul’un bir köşesi olan Şerefâbâd ve Üsküdar’ın güzelliklerini, bir de Yahya Kemal’in “Üsküdar Vasfında Gazel” adlı şiirinden görelim:

Firdevs bu şehrin şeb ü rûzunda ıyândır
Her çeşmeden âb-ı Şerefâbâd revândır
Bir cûy-ı bahârın negamâtıyle dolar gûş
Dil farkına varmaz ki akan cûy-i zamândır
Her lâhzası bir zemzeme-i Sûz-i dil-ârâ
Her saati bir fasl-ı Beyâtî Arabândır
Her bâğına ziynet nice bir serv-i hırâmân
Her kasrına revnak nice bir şûh-i cihândır
Amma yine hicranla Kemâl andığım âfet
Bağlarbaşı’nın goncası bir yosma civândır

“Bu şehrin gecesinde, gündüzünde bir cennet güzelliği vardır. Her çeşmesinde Şerefâbâd suyu akar. Orada insan bir bahar ırmağının akışındaki nağmeleri duyar ve gönül, akıp gidenin, zaman ırmağı olduğunu farketmez.”

“Orda her lâhza, bir Sûz-i dil-ârâ terennümü, orda her saat bir Beyâtî Arabân faslı dinleniyormuş gibi, akan bir mûsikî hâlinde geçer.”

“Her bahçesi, servi salınışlı güzellerle süslü, her köşkü nice bir neş’eli dünya güzeli ile aydınlıktır.”

“Gerçi şâir, bir Lâle Devri nüktesi ve bir tenâsüb sanatı ile konuşarak hicranla andığı güzelin yine, Bağlarbaşı’nın goncası bir yosma civan olduğunu söyler. Ancak bu gazel, ilk beyitlerinde belirtildiği gibi bütün bir Şerefâbâd ve bütün bir Üsküdar güzelliğidir.

Ayrıca, bu şiirin terennüm ettiği Üsküdar, bir III. Selîm Devri Üsküdarı’dır. Çünkü klâsik Türk mûsikîsinin Sûz-i dil-ârâ ve Beyâtî-Arabân makamları, III. Selîm Devri’nin makamlarıdır.

Böylelikle gazelde III. Ahmed Devri’nin Şerefâbâd’ıyle III. Selîm Devri’nin engin mûsikîsi birleşmiş ve Üsküdar’ın târih yâdigârı güzelliği, bu sesler, bu hâtıralarla söylenmiştir.”50

III. Selîm’in şiirlerinde ileri sürdüğü bir kısım görüş ve fikirleri de birkaç örnekle burada belirtmeye çalışacağız. İnsanların devamlı mutlu olamayacağı fikrini, aşağıdaki dörtlükte şöyle belirtir:

“Kimdir o ki, mutluluk şarabıyla tatlı arzularına kavuşmuş olsun? Ama sonunda gam sıkıntısı gelip başına tebelleş olmasın? Sevinç meclisinin içkileriyle sarhoş olanların hali budur. Bazı, kadeh geçer ellerine, bazı da üzüntülerin sarhoşluğu.”

Kimdir ol kim mey-i şâd ile olup şîrîn-kâm
Ana hâmyâze-i gam olmaya ârız encâm
Mest-i sahbâ-yı meserret olanın hâli budur
Gâh peymâne çeker gâh humâr-ı âlâm51

Baştan sona kadar, dünyâ hakkındaki görüşlerini sıraladığı gazelinin birinci beytinde, “gönül dilinden anlayan için hoş bir mekân olan bu dünyânın, bazen zevk ve şenlik, bazen de acımasız olduğunu söyler”:

Gerçi kim ehl-i dile hoşça mekândır dünyâ
Gâh zevk u tarab u gâh yamândır dünyâ
(D. s. 21, G.XIV/1. b.)

Yine bir başka gazelinin iki beytinde, dünyâ ile ilgili düşüncelerini şöyle dile getiriyor: “İlhâmî, dünyaya nice ermişler, Allah dostları ve nice sultanlar geldi. Fakat şimdi bak, dünyâda bunların hiçbiri yok. Sakın, bu dünyâ sana da kalmaz. Bu geçici dünyâya dayanma, güvenme, bağlanma çünkü sonu
yok.”

Nice veliyyu’l -lâh nice sultânlar geldi velî Âlemde şimdi kıl nazar birinin eseri yok İlhâmî bu âlem sana dahi kalmaz sakın Dayanma fânî dehre zîrâ ki âhiri yok (D. s. 97, G.CLVI/4. ve 5. b.)

Öbür dünyâ için de; “Ey İlhâmî bu geçici dünyânın malına mülküne, varlığına bel bağlama, güvenme, düşünerek bu dönen dünyâ ile ahireti biribirinden ayırt et” diyor:

Bel bağlama İlhâmîyâ bu fânî dehrin mülküne
Fikr eyleyip ukbâ ile bu âlem-i devrânı seç
(D. s. 44, G.LVII/5. b.)

Güzellere de dünyânın bâkî olmadığı düşüncesini bir beytinde şöyle söyler: Ey bî-vefâ dil-ber neden hüsnün sakınırsın aceb Bâkî değil dünyâ sana âhir işin türâb iken (D. s. 108, G.CLXXV/5. b.)

Vezirleri, eli kalem tutanları, ulemâ ve orduyu da şöyle ta’rîf ediyor: Devletin gülşenidir ehl-i kalemle vüzerâ Şevket-i berr ü bahr oldu ocakla ulemâ (D. s. 223, Murabba XXII, 9/1-2)

III. Selîm pâdişah olmakla beraber, büyük bir olgunluk göstererek, diğer insanlarla eşit olduğunu ve aralarında herhangi bir fark olmadığı düşüncesini belirtirken, şöyle diyor:

Bizim sâ’irle yokdur farkımız mahlûk olmakda
Egerçi nesl-i pâk-i zümre-i şâhâne olduk biz
(D. s. 79, G.CXXIV/6. b.)

III. Selîm’in şiirlerinde belirleyici bir üslûp özelliği olarak, sanatkâr doğuşlu bu insanın, sâhip olduğu hassas ve sanatkâr tabiatiyle; iç dünyasının derinden geçen arzularını manzûmelerinde ince bir serzeniş ve mahzun bir edâ ile aksettirmiş olmasıdır, diyebiliriz. Bu anlamda III. Selîm Dîvânı’ndan muhtelif meseleler hakkında onun hâlet-i ruhiyesini gösteren örnekler verebiliriz.
Daha veliaht iken devletin bozulan düzeninden duyduğu üzüntüyü şöyle dile getirir:

Sakın aldanma gönül âleme yok zerre vefâ
Devletin tab’ı bozuk ver ana yâ Rabbi şifâ
Zevk eyyâmı değil şimdi harâm oldu safâ
Edelim Hakka recâ şimdi harâb oldu cihân
(D. s. 222, Murabba (XXII)/3. bend)

Padişahlıktan, saltanattan söz ederken de, bir tahtın bütün ihtirasları tahrik eden alâyişine aldanmamasını, ancak adaletle hareket edildiği zaman uygun olabileceğini, ama saltanatın da, cihânın da gelip geçici şeyler olduğunu, mütevazi, rind bir edâ ile anlattığı gazelinden bir beyit şöyle:

Bu zamânın devletiyle kimse mağrûr olmasın
Kâm alırsan adl ile ol dem be-câdır saltanat
(D. s. 35, G.XL/2. b.)

“Seç” redifli gazelinde ise, düşünerek; faydalıyı-zararlıyı, iyiyi-kötüyü ve haklıyı-haksızı seçme anlamında nasihat verirken de yine alçak gönüllü rind bir edâ sezilir.

Aç gözlerin gâfil isen âlim ile nâdânı seç
Eyle tecessüs fehm edip câhil ile irfânı seç
(D. s. 44, G.LVII/1. b.)

III. Selîm bazı manzûmelerinde içten gelen duygularını çok etkili ve coşkun bir anlatımla söyler. Bu hususta bir örnek olarak coşkun duygularla ifade edilen ve lirizm içeren şu gazelini gösterebiliriz.

Bir nigâh-ı lutf ile bil cânım olmuşdur ferah
İltifâtıyle dil-i nâlânım olmuşdur ferah
Vericek ol mâh-peyker dil-sitânımdan haber
Şâd olup ol dem dil-i vîrânım olmuşdur ferah
Ger rakîbin kanını etdiyse ol meh-rû şarâb
Îd-i ekberveş derûn-ı cânım olmuşdur ferah

Nev-bahâr eyyâmı erdi çün açıldı goncalar
Vaslına ermek içün her yânım olmuşdur ferah
Hüsnünü handân görünce ol gül-i nev-restenin
Fart-ı şevk ile dil-i sûzânım olmuşdur ferah
Kalb-i mahzûnum ben devr-i âlem-i fânide bil
Gül gibi İlhâmî şimdi cânım olmuşdur ferah
(D. s. 47, G.LXIII)

1 Ahmet Cevat Eren, Selim III’ün Biyografisi, (İstanbul: Nurgök Matbaası, 1964) 6.
2 Necati Elgin, Üçüncü Sultan Selîm (İlhâmî), (Konya ve Mülhâkatı Eski Eserleri Sevenler Derneği yayını, Yıldız Basımevi, 1959) 7.
3 [Sene 1207 (1792) Rebiü’l-evvelin…… 16. pençşenbih günü Loranzo Cerrâh
mübâşeretiyle bâzû-yı şâhânelerinden fasd olunup…] (Sırkâtibi Ahmed Efendi, Rûznâme, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, İstanbul: 1791-1807, N. 10749, s. 61.).
4 Necati Elgin, a.g.e., 22.
5 Ahmet Cevat Eren, a.g.e., 8.
6 Kâşif Yılmaz, “III. Selim (İlhâmî) Hayatı, Edebi Kişiliği ve Divanın Tenkitli Metni” (Basılmamış eser, yazıdaki bazı örnek beyitler bu çalışmadan alınmıştır.).
7 Ziya Nur Aksun, Osmanlı Tarihi, c. 3 (İstanbul Ötüken Neşriyat, 1994) 95.
8 III. Selîm’in kabzaya aldığı yay üzerine yazılacak beyt:. Nola fahr etmekte kavs-i çarh ile olsa kasîm.
Kabza aldı bu kebâd ile Cenâb-ı Şeh Selîm.
Mübâhât etse kavs-ı çarha belki andan a’lâdır.
Dokuz yüz attığı Sultân Selîm’in bu yâdır.
(Topkapı Sarayı Müzesi, Yeni Kütüphane No. E. 10191. A. XIX).
[Kasîm: Kasâmetten olursa hüsnü’l-vech mânâsına fâildir. Kasemeden olursa kısmet edici mânâsınadır. Yani ümmeti beyninde dünyada ilim, marifet ve hikmet ve âhirinde rahmet ve şefaati taksîm edicidir (Cemal Kurnaz, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar, Ankara: Ahmet Talat Onay, Diyanet Vakfı Yayınları, 1992) 36. ] . “Okçuluğun icab ettirdiği vukuf ve malumâtı elde ettikten, attığını vurmak, okunu dokuzyüz geze kondurmak iktidârını kazandıktan sonra şâkirde üstâdı tarafından kabza verilirdi. Gez, aynı zamanda kemankeşlerin (ok atan) ölçüsü idi. Atışlar bununla ta’yin olunurdu. Kabza alabilmek için de oku 900 geze atmak lazımdı.” (Gez Farsçada arşın, endâze demektir. Bir hedefe atılan okların sâhibinin bilinmesi için ya işaret yaparlar, yahut kimisine adını yazarlarmış).Şeyh Gâlib’in III. Selîm’in Ok Meydanı’na nişan dikdikde söylediği tarih manzumesi:.

1 Pâdişâhlar kahramânı Hazret-i Sultân Selîm. Her hünerde ana reşk eyler mülûk-ı evvelin.
2 Tîğ-zenlik nükte-perverlik tüfenk-endâzlık. Cümlesinde nâm alup taş dikdi ol şâh-ı güzîn.
3 Bir ayak açdı ki baş egdi kemân-keşler bütün. Bir dahı nâz etmesün Behrâmına çarh-ı güzîn.
4 Tîrinîn bâl ü perindendir meger bâl ü peri. Çok mu kûh-ı Kâfa pervâz etse çün Ankâ-yı çîn.
5 Nâ-resâ bir mısra-ı bercestedir gûyâ o tîr. Kavs-ı ebrûdan çıkarmış ma’nisin fikr-i metîn.
6 Âsmân durdukça tursun atdıgın ursun müdâm. Ol şehenşâhın ola her kârına Mevlâ mu’în.
7 Çıkdı evc-i ‘arşa târîhiyle Gâlib bu sadâ. Zûr-ı bâzû-yı şeh-i devrâne bin kez âferîn. 1207 (Bu tarih mısraı tamiyelidir).
(Naci Okçu, Şeyh Galib Hayatı, Edebi Kişiliği, Eserleri, Şiirlerinin umûmî Tahlîli ve Dîvânın Tenkidli Metni, c. I, s. 267.).

9 “Şevval 1205 yirmi altıncı Salı günü (Haziran 1791)…… Havz başındaki kasırda Beşiktaş
tarîki üzere sebû vaz’ buyurdup dörtbuçuk dirhem barut ve on dördüncü nişângâhdan Küçük İslimiyye nâm tüfeng ile yirmiyedinci dânede mânend kalb-ı adû sebû-şikest olup mesâha olundukda tamâm bin üçyüz altmışbir gez mesâha gelip bu menzilin dahi mahall-i sebûsuna taş dikilmek ve soffe yapılmağa emr-i hümâyûn sâdır oldu……” (Ahmed Efendi, a.g.e., s. 14.).
10 Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmânî, Eski yazıdan aktaran, Seyit Ali Kahraman (İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları 30, 1996) 39.
11 Ahmet Rasim, Resimli ve Haritalı Osmanlı Tarihi, (Kostantıniyye, Birinci tab, dördüncü cilt, 1328-1330) 1161.
12 Mustafa Necib Efendi, Târih, sayfa: 100-103 Beyazıd Kütüphanesi, No: 29972.
13 Ahmet Refik, Sultân Selim-i Sâlis’de Halk ve Milliyet Muhabbeti, İstanbul: Yeni Mecmua, sayı 23 ve 24. 1917, s. 449-469.
14 24 Mart 1792’de, Ağa Yeri Meydanı’na yeni savaş teknikleriyle yetiştirilmiş, on altı asker getirtilip, yirmi otuz bin kadar yeni savaş tekniklerinden habersiz, perişan, idmansız, kaygılı, başıbozuk askerlerle tatbikat mahiyetinde karşılaştırılmış ve bu düzensiz, talimsiz, yeni savaş silahlarıyla savaşma tekniğinden habersiz olan başıbozuk askerlerin hazimete uğramaları neticesinde III. Selîm “uzun zamandan beri askerlerimizin bozguna uğrayıp mağlup olmalarının nedeni açıkça belli iken bizim bu yolda gösterdiğimiz gaflet ve cehâletimiz devam ederken ülkemizi Cenâb-ı Hakk’ın Peygamberimiz zamanında olduğu gibi koruyacağı şeklinde mucizelerin beklenmemesini söylemiş ve Cenâb-ı Allah Müslümanları güçlendirip din düşmanlarından intikam almaya muvaffak eyleye dualarını ağlayarak tekrar edip, düşmana aynen karşılık vermeye dikkat edilmesini, ordunun iyi yetiştirilmesi hakkındaki samîmi, temiz ve içten gelen emirlerini bildirerek yüzer, ellişer kuruş ihsanla oradan ayrıldı. ” (Sırkâtibi Ahmed Efendi, Rûznâme, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, (İstanbul: 17911807, No: 10749) 43.
15 “İstanbul’da, halkın-tufan-ı sani-dediği şiddetli yağmurlar yağdı. İstanbul’da ve çevresinde çok sayıda ev harab oldu. Yağmur sürerken 5 Temmuz 1790 gecesi sabaha kadar yirmişer, otuzar dakika ara ile beş kez, ertesi gündüz dört kez, bir sonraki gece üç, izleyen gündüzde iki kez deprem oldu. Müneccimbaşı, III. Selîm’in huzuruna çıkıp bu belirtilerin, dinsizlerin ülkelerinde kıtlığa neden olacağını, -vilâyet-i Yunan’da ceng ve aşub çıkacağını- bir düşman kralının öleceğini, Müslüman ordularının ise karada ve denizde zaferler kazanacağını gösterdiğini müjdeledi. Oysa III. Selîm’in bu tür yorumlara ve fallara asla inancı yoktu. ” (Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, cilt 6, sayfa 506.).
16 Ahmet Refik, a.g.e., 472.
17 Sedit Yüksel, Şeyh Galib Eserlerinin Dil ve Sanat Değeri. Ankara: Türkiye İş Bankası Yayınları, TTK. Basımevi, 1980, 18.
18 Necati Elgin, a.g.e., 75-77.
19 Ziya Nur Aksun, a.g.e., 95.
20 “O günlerde bir Fransız mühendisi logaritma cetvelini İstanbul’a getirip Babıâlî’ye takdim eder ve: – İstanbul’da, zannetmem ki bundan anlayan bir kimse bulunsun diye bir iddiada da bulunur.
Mühendisi Gelenbevî İsmail Efendi’nin evine gönderirler. Fransız mühendis gerek İsmail Efendi’nin, gerek evinin perişan denilecek kadar mütevazi durumunu görünce onu küçümser.
– Filan zamana kadar cevabını isterim diyerek döner. Dediği vakit dolduğunda Efendi’nin evine gittiğinde, İsmail Efendi’nin bu müddet içinde cevab yerine yepyeni bir logaritma kitabı yazdığını görerek hayrete düşer ve ona saygı gösterir.Adem Babıâlî’ye geldiğinde.
– Şu adam Avrupa’da olsaydı ağırlığınca altın değerdi diyerek onun zekasını ve maharetini övmüştü..
Sultan III. Selîm Han Hazretlerinin saltanatının ilk yıllarında, Kağıthâne’de yapılan bir askerî tatbikatda birkaç defa humbara atıldığı halde hedefe isabet etmemişti. Pâdişahın bu durumdan dolayı canı sıkılmıştı. Bunun üzerine bazı yakınları kendisine Gelenbevî İsmail Efendi’yi hatırlattılar. Efendi, pâdişah hazretlerinin huzuruna getirildi. Kendisine, merminin hedefe ulaşması için, gereğinin yapılması söylendi. Hoca derhal hesaplar yapıp nişan almada düzeltmeler yaptırdı. Bundan sonra yapılan üç atışın üçü de hedefe isabet etti. Sultan Selîm Han Hazretleri son derece memnun oldu. Hoca Efendi’ye iltifat ve ihsanlardan başka günde dört okka pirinç tayını verilmesini de emir buyurdu ve İsmail Efendi Bahriye Mektebi’ne matematik hocası tayin olundu. (Faik Reşat, Eski Bilginler, Düşünürler, Şâirler, Tercüman 1001 Temel Eser, s. 302-304.).
“Bunun yanında, ilk Türk teknik okulunu açmış oldu. Bu yüksek okullarda Avrupa’dan getirilen uzmanlardan başka, fen ve teknik dallarında yetiştirilmiş mütehassıs Türk hocaları da vardı. Kırımî Esad Efendi, İshak Efendi ve daha diğer bazı Türk bilginleri matematik, geometri, istihkâm gibi fen bilgilerine ait dersler vermekteydiler. Avrupa’nın fen bilimlerinden faydalanılması için tercümanlar bulunuyordu. Ayrıca batı dillerinden tercümeler yaptırılmış ve bir kütüphane de vücuda getirilmişti. ” (Ahmet Cevat Eren, Selîm III’ün Biyografisi, İstanbul, 1964, sayfa 32.).
21 III. Selîm’in El Yazısı Örnekleri, Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Sandık 42, (İstanbul: Hatt-ı Humâyûn Numarası: 7543).
22 Nihad Sami Banarlı, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul: MEB, c. II, 1971, 749.
23 Naci Okçu, a.g.e., c. I, 206.
24 Mithat Cemal Kuntay, “Pâdişahlar ve Şâirler. ” İstanbul: Son Posta Gazetesi, (26. 3. 1939) 4; Naci Okçu, a.g.e., c. II, 1011.
25 Necati Elgin, a.g.e., 85.[Sene 1205 (1791) Şaban-ı Şerifin 21. ve Nisan’ın 14. Pazartesi günü… Şevketlü Efendimiz Hazretleri dahi biniş ile Sa’dâbâd’a teşrîf ü karâr ve top ve humbara ve tüfeng-endâzân temâşâsiyle ve bi’z-zât dahi sebûlar şikestiyle sen’at-ı dâne-i endâzide mevhibe-i Sübhâni olan mahâret-i şâhânelerin izhâr buyurdular. Bir kaç fasl-ı sâz istimâ’i ve Emîn Şâir kullarının mu’tâd olan ziyâfeti tenâvülü akîbinde…] (Ahmed Efendi, a.g.e., 6.). [Sene 1206, Mâh-ı zilhicce-i şerifenin 11. Salı günü (12. Ay, 1792), îdi şerîf mahsûs debdebe-i Şâhâne birle azm-i Sa’dâbâd buyurulup mu’tâd üzere rikâb olup Sadrâzam ve Şeyhülislâm arza dühûl ve bir mıkdâr halvetden sonra aşağı Dârü’s-saâde Ağası yanına nüzûl eylediler. Cünd-yân dâire-i hümâyûna cirîd ve Sadrâzam tarafından altunları ihsân olunup temâmında pehlüvânân ve ayû ve samson ve esbân-ı hâssa temâşâ buyurulup hitâmında çengi kolu oynayup vakt-i asra değin bunlar ile vakt-güzâr ve asrda aşağı havz başına nüzûl ve teşrîf ve tenâvül-i taâm ve top ve humbâra endahtını temâşâ ve cümlesine bahşiş i’tâ buyurulup avdet buyuruldu.] (Ahmed Efendi, a.g.e., 51-52.). [Sene 1211 (1797) Zi’l-kadenin 17. Pazar günü tebdil zevrakçesiyle Sultan Yalısına teveccüh ve serhengân ile ârâm buyurulup akşamı derûn-ı halvetde köçekler sâde nakkare ile oynayıp kalyonlar hevâyı fişengleri atıldı. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 146.). [Sene 1211 (1796) mâh-ı Saferü’l-hayrın 19. Pazartesi günü Kasr-ı Çinilû’yi teşrif ve İtalya’dan gelme freng cânbâzı icrâ-yı hüner ve envâ’-i zûr-bâzlık ve perende-bâzlıklar eylediği üç saat kadar temâşâ ve hıtâmında cümle cânbâz ve sâzendelerine a’tâyâ-yı vafîre buyurulup mâbeyne avdet ve istirâhat buyuruldu. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 131.). [Sene 1208 (1793) Rebiü’l-ahırın gurresi Salı günü. Kasr-ı Cedide teşrîf ve pehlüvânân güleşdirilip ve tomak oynadılıp ve bir freng hokkabazı dahi hokka oynadıp zûrbâzlıklar edip akşama değin bunları temâşâ buyurdular. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 85.). [Sene 1207 (1793) mâh-ı zi’l-hicce-i şerifenin 23. Pençşenbih günü. Bebek Kasrı’nı teşrif ve ba’de’s-salât bir kaç serhengâna şarkı ağâze ettirilip kahve-nûş istirâhat. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 79.). [Sene 1208 Zi’l-kâde’nin (Mayıs 1794) sekizinci Pazar günü piyâde ile geşt ü güzâr ve diğer zevrakçede serhengân şarkılar okuyarak ve saz çalınarak saat dörde kadar eğlenildi. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 96.). [Sene 1208 Receb’in (Şubat 1794) 23. Pazartesi gecesi Şevkıyye Dîvân-hânesinde frenk hokkabâzı ve rakkasları temâşâ birle saat dörde varınca ârâm buyurulup. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 91.).[Sene 1207 (1793) Şevvâl-i şerifin II. Salı günü Sa’dâbâd’a piyâde-süvâr azimet oldular. Sa’dâbâd’ın temâm mevsimi ve hitâm-ı tecdîdî esnâsı olduğundan yirmi otuz seneden berû meşhûd olmayan zihâm-ı nâs görülüp gine rüsûm-ı îd üzere pehlûvânân ve cânbâz ve çengiler temâşâsıyla ârâm buyurulup halka dahi derûn-ı parmaklığa dühûle izn-i Hümâyûn evzân buyurulduğundan tezâhüm-i nâs temâşâ ve seyr ile saat on’a değin yukarı Cirîd Kasrı’nda ba’dehu aşağı havz başında taâm ve taşra hânendegânı istimaiyle merâsim-i mu’tâde-i îde hitâm verildi.] (Ahmed Efendi, a.g.e., 73.). [Muharremü’l-haramın 15. Pazar günü 1207 (1793)… Sâhilsarây-ı mezkûr Mâbeyninde Serhengân ve musâhiban mûsikî fasıllarıyle eğlenilip akşamı derûn iffet saraylarına teşrîf buyurdular. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 55.).[Sene 1206 mâh-ı cemaziye’l-evvelin (1796) 28. Cuma akşamı Dârü’s-saâde Ağasının helvası olmağla Şevkıyye Dîvân-hânesinde serhengân ve musâhibân mûsikî fasıllariyle saat beşe dek eğlenip yukarı Iffet sarây-ı şâhânelerine ric’at buyurdular. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 65.). [Sene 1212… (1 Ocak 1797) Mâh-ı Şa’bân-ı şerîfin gurresi Cuma gecesi Hazinedâr Ağa’nın helvası olmağla Şevkıyye Dîvân-hânesinde sâz ile eğlenildi. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 159.). [Sene 1216/27. Cuma günü (Kasım 1801) Dârü’s-saâde Ağası’nın helvası olmağla şevkıyye Dîvân-hânesinde tavşanlar temâşâsiyle ârâm buyuruldu. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 215.). [Sultan III. Selîm zamanında Çirâgân âlemleri ve helva sohbetlerinde bulunan Kastamonulu Sa’dî (vefâtı 1212) aşağıdaki beyitler ile Çırağan âlemlerini ve helva sohbetlerini tasvir etmiştir. Belki bir tura ile bûse-i la’lin alırız. Gel efendim koma ferdâya bu helva gecesin] . (Cemal Kurnaz, a.g.e., 110-418.).

26 “Sultan Selîm III’in, Sultan Mahmut II’nin mûsikî âlemlerinde bile bir rağbet bulan âşık tarzı, köy kahvelerinden mesire âlemlerine, büyük saraylara kadar ruhlarda yaşıyor, ümmîlerden en yüksek âlimlere kadar herkesin mânevi bir hayat ihtiyacını tatmin ediyordu. ” Fuad Köprülü, Edebiyat Araştırmaları. Ankara: TTK. 1966, 220.
27 [Sene 1207 (1792) . Muharremü’l-haramın ikinci Pazartesi günü. Nemçe elçisinden taleb olunmak emr ü fermân buyurulup ba’de’l-arz tüfeng-ciyâne kurşun ve bizzât Şevketlû Efendimiz dahi dâne-endâz ve sebûlar şikest buyurup taşra ve pehlüvânan güreşdirilip mûsikî fasıllariyle. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 54.).
28 Fuat Köprülü, a.g.e., 410. [Sene 1207 (1793) Mâh-ı cemâziye’l-evvelin yedinci Cum’a gecesi… Mâbeyne hayâl ısmarlanmış olduğundan şerbetçi Emin ve Sa’id münâvebe ile hayâl oynadıp saat beşe değin temaşa ve azm-i iffetsarây-ı dilâra buyurdular. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 54).
“III. Selîm zamanında bir Hayâlî Hafız varmış. Onun Karagöz oyunları o kadar güzel olurmuş ki, bunlar millî bir edebiyat eseri sayılırmış, bir gece sarayda pâdişahın huzurunda bir hayal oynatıyormuş. Oyunda Hacivat kölesini, Selîm diye çağırmış, III. Selîm de derhal latife etmek için, bir nükte söyler gibi ‘lebbeyk’ yani buyurun efendim diye cevap vermiş. Hayâlî Hafız yaptığı hatayı fark edince binbir cinas ve ima dolu oyun devam ediyormuş gibi, Hacivat kendisine hitab etmiş, huzûr-ı şâhânede öyle bir sürç-i lisan ettim ki affı mümkün değil, artık bana hayal oynatmak gerekmez. Saadetli pâdişahım ruhsat buyururlar da tövbekâr olarak hacca gidersin, hadi yola düş demiş ve perdenin arkasındaki mumu söndürmüş. Huzurda seyredenler çok üzülmüşler, bilhassa III. Selîm vallahi hiç kızmadım, latife yapmak ve senin bu güzel oyununa ben de katılmak için cevab verdim dediyse de Hayâlî Hafız, Topkapı Sarayı’nda söndürdüğü hayal perdesinin o mumunu bir daha hiç yakmamış. ” (III. Selîm Konseri, Canlı Özel Programı Sunuş Metni, Ankara, TRT 1, 03. 03. 1999, Saat: 21.30).
29 [Sene 1208 (1794) cemâziye’l-aharın ikinci Cumartesi günü gine Topkapıya nüzûl ve meddah Sâdık Efendi’ye menkabe naklettirilip eğlenildi. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 88.). [Zilkadeü’ş-şerîfenin sene 1216 (II. Ay 1801) 13. Pençşenbih günü Topkapıyı nüzûl buyurulup Mart’ın yedisi olmağla kar yağıp meddâh getirdilip eğlenildi. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 218.). [Sene 1216 (1801) mâh-ı zi’l-ka’deü’ş-şerifenin Cumartesi günü Topkapı’ya nüzûl ve meddâh getirtilip menkâbe nakl ettirmekle eğlenildi. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 218.). [Sene 1211 Zilkadenin (Nisan 1797) altıncı çehârşenbih günü Topkapı’ya nüzûl ve dün gece Topkapu’da Ağa Yeri’nde opera nâm müzahref mel’abe-i efrencî izhâr eyleyen çend nefer frenglerin temâşâ ettikleri mel’abe-i çengiyâne ve etvâr-ı efrancâneleri, sohbetleri ve dimâğı zükâm eyleyen is ve pasları ve taklidleri tezkâr ile eğlenildi. ” (Ahmed Efendi, a.g.e., s. 145.) (1797 yılı, Zilkade ayının altıncı Çarşamba günü memleketimizde ilk defa bir opera temsil edilmiş olduğunu bu kayıttan anlıyoruz.). [Sene 1216 (1801) Cemaziye’l-aharın 18. Pazartesi günü Tersânede fişeng imâline me’mûr Hendesehâne halîfelerinden mühendis İngiltere’lü Selîm Avrupa’da hevâya çıktıkları san’atı ihzâr eylemekle alâtın tedârik ve ateş duhânıyle yelken bezinden masnû’ bir kebîr küreyi hevâya tayerân itdirdiği temâşâ buyurulup. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 213.). [Sene 1217 (1802) mâh-ı cemâziye’l-evvelin 24. Çehârşenbih günü. Tekye kasrîn teşrîf buyurup İngiliz Selîm’in hevâya uçurduğu küreyi temâşâdan sonra. ] (Ahmed Efendi, a.g.e., 226.).

30 Yaşar Yücel, Ali Sevim, Türkiye Tarihi. C. 3. Ankara: TTK. 1991, c. 4, 171.
31 Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, Dergah Yayınları, Cilt-4, (İstanbul: 1980) 362-363.
32 Âsım, Tarih, c. II, (İstanbul: Eser H. 1201=M. 1786 yılından III. Selîm zamanı sonlarına kadar geçen olayları kapsar, tarihsiz) 220. “… âmme-i ehl-i İslâm’dan başka Ermeni ve Rûm ve Yehûd tâifesi ehl-i insâf ‘ale’l-umûm gark-âb lücce-i şîven ve mâtem olup gurûh gurûh hüzn ü esef ve endûhla giryân ü nâlan ve dîdelerinden hûn-efşân oldukları meşhûd-ı ayne’l-yakîn muharrer sâdıku’l-beyân olmuştur. Ve’l-hâsıl merhûmun bu vak’a-i sâdıkası nev-i insândan başka melâ-i alâya ve bi’l-cümle sevâd-ı arz ü semâya kârger olduğu mukarrer ve şâibe-i ığrakdan berterdir. Hattâ Avrupa kralları ve generallerinin ve İran ve Turan hanlarının müteessir ve müteessif oldukları resîde-i rûtbe-i
tahkîkdir.”.
33 Ahmet Cevat Eren, a.g.e., 68-69.
34 Necati Elgin, a.g.e., 179.
35 Vasfi Mahir Kocatürk, Osmanlı Padişahları, (Ankara: 1963) 296-307.
36 Necati Elgin, a.g.e., 171.
37 Necati Elgin, a.g.e., 156 (Elhasıl mehâsin-i âsârı çok ve devletinin saadet hâli için say ve himmetine nihayet yok idi, âli himmet ve ehli mekremet hub suret ve pâkize sîret güzel tâlik yazar ve fenni mûsikîde behresi var İlhâmî tahallüs edüp câbecâ şiirler söyler ve ulemâya ziyâde riâyet eylerdi.).
38 Necati Elgin, a.g.e., 79.
39 Şahmeran Baltacıoğlu, Şâir Osmanlı Pâdişahları, (İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Mezuniyet Tezi, 1968-69, No: 9725), 40.
40 Reşad Ekrem Koçu, Osmanlı Pâdişahları. İstanbul: Ana Yayınevi, 1981. 335.
41 Ahmed Hamdi Tanpınar, 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi, (İstanbul: Çağlayan Kitabevi, 1967) 27.
42 “Moskof Çariçesi Katerina’nın Kırım istilâsı münâsebetiyle yazılan şu dörtlükler vatanperverliğin pek yüce bir belirtisidir.” Necib Âsım, Vatanperverliğin Temâsîl-i Şâhânesi, Târih-i Osmânî Encümeni Mecmûası Beşinci Seni, 1 Teşrîn-i evvel 1330, numro: 28. 195.
43 “Hele şu parça gerçekten vatanını sevene ve ârif olana yakışır şekildedir: Eylemek mahz-ı safâdır bana nâsa hıdmet, mısrâı; kavmin efendisi, o kavmin hizmetçisidir, düşüncesinin en güzel bir tercümesi olduğu gibi hükumet idaresi hakkında bugün de değerli olan bir kanun ve bir kuraldır. ” Necib Âsım, a.g.e., 197.
44 “Allah’a dua edip yalvarma tarzındaki şu tercii-bend (şekil olarak terkib-i bende uymaktadır.) de I. Abdülhamit zamanında vatanın düşmüş olduğu felaketlere Selîm’in kalbinin nasıl kan ağladığını gösteriyor. ” Necib Âsım, a.g.e., 198.
45 III. Selîm’in, “Bir de şiirleri. şahâdetinden sonra evrâk-ı perîşânı arasından çıkmıştı; meselâ şu mısralar, Ruslarla harp halinde iken müfsidlerin çıkardığı ihtilâlin devlet bünyesinde açtığı yaradan ve bunca emeklerle kurduğu talimli asker ocağını dağıtmaktan duyduğu teessürle yazıldığı belliydi. ” (Reşat Ekrem Koçu, a.g.e., 346).
46 Sene 1205 (1791) Zilkadenin beşinci pencşenbih günü Okmeydanı’nda Tersâne bahçesi derûnunda vâki havuz başındaki kasra bahş-ı celâdet buyurulup tenâvül-i taamdan sonra bir fasıl hüzzâm mûsikî âğâze olup..
Bin iki yüz altı senesi Ağustos’un yirmi birinci pencşehbih günü Şevketlü Efendimiz Hazretleri Göksu Kasrını teşrîf ve iki fasıl saz ahengiyle kesb-i inşirâh ü safâ olunup…
Sene 1206 (1792) Zilhiccenin yirmi beşinci salı günü Silâhdâr Ağa Kasrı’na teşrîf buyurulup serhengân’ın ısfahân’ın makamında icâd eyledikleri pîşrev ve semâî ve beste ve şarkı ile tamâm-ı fasıl çaldırıp..
Bin iki yüz yedi Muharremin dokuzuncu pazartesi günü Kireç Burnu’na teşrîf ve mehtâbda saat bire dek mûsikî fasılıyla safâ buyurulup..
Sene 1207 (1793) Zilhiccenin on altıncı pencşenbih günü Ihlâmûr altına teşrîf, havuz başına nüzûl ve taam-ı tenâvül ve mûsikî fasıllarıyla saat on bire dek eğlenilip avdet buyuruldu.
Sene 1207 (1793) Zilhiccenin yirmi üçüncü pencşenbih günü Macar Burnu’na andan karşı Sarıyer’e geçilip Bebek Kasrı’nı teşrîf ve birkaç serhengân’e şarkı âğâze ettirilip kahve-nuş….
1208 (Mayıs 1794) Zilkadenin yedinci pencşenbih günü Şevketlü Efendimiz Hazretleri Kâğıdhâne’de Karaağaç’da ârâm ve karar buyurulup piyâde ile geşt ü güzâr ve diğer zevrakçede serhengân şarkılar okuyarak ve saz çalınarak saat dörde değin eğlenildi.
1209 (1795) Şevval’in on üçüncü Cumartesi günü Beyhân Sultan misâfireten Topkapı’da olmağla Hasan Paşa Kasrı’nda eğlenilip akşama Şevkıyye Dîvânhânesi’ne saz ile ârâm buyuruldu.
Sene 1212 (1797) Şaban-ı Şerîfin gurresi cuma gecesi Hazinedâr Ağa’nın helvâsı olmağla Şevkıyye Dîvânhânesi’nde saz ile eğlenildi.
(Sırkâtibi Ahmed Efendi, Rûznâme, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, İstanbul: 1791-1807, N. 10749, s. 14, 23, 53, 55, 79, 79, 96, 108, 159).

47 Mehmet Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Cilt: II, (İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1983), 340.
48 Cinuçen Tanrıkorur, “Yabancı Elinde Mûsikîmiz III”, Sayı: 2, Yıl: 7, (İstanbul: Kubbealtı Akademi Mecmuası, 1978), 52.
49 Ruşen Ferit Kam, “Üçüncü Selim” Ankara: Radyo Mecmuası, Müzik Konuşmaları, c. 5. sayı 49, (1 Şubat 1949) 4.
50 Nihad Sami Banarlı, Yahya Kemal Yaşarken, (İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yahya Kemal Enstitüsü Neşriyatı: 1, 1959), 160.
51 Tayyâr-zâde Atâ Tarihi, IV. Cilt, 67.

Ahmet Efendi. Rûznâme. İstanbul: Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, No: 10749. (1791-1807).

Ahmet Rasim. Resimli ve Haritalı Osmanlı Tarihi. Kostantıniyye: Birinci tab, dördüncü cilt, 13281330.

Ahmet Refik. “Sultân Selîm-i Sâlis’de Halk ve Milliyekt Muhabbeti.” İstanbul: Yeni Mecmua, sayı 23 ve 24. (2 Kanûn-ı evvel 1917): 449-469.

Aksun, Ziya Nur. Osmanlı Tarihi. C. 3. İstanbul: Ötüken Yayınevi, 1994.

Âsım, Tarih. c. II. İstanbul: (tarihsiz): 220.

Ata (Tayyarzade Ahmed). “Sultan Selîm Hân-ı Sâlis.” Tarih. c. IV. İstanbul: (1293): 67.

Baltacıoğlu, Şahmeran. Şâir Osmanlı Pâdişahları. İstanbul Üniversitesi Mezuniyet Tezi 1968-69, No: 9725, İstanbul Üniversitesi Merkez Ktb. No: 6147.

Banarlı, Nihad Sami. Resimli Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul. MEB, c. II. 1971.
Celal Nuri. Tarih-i Edebiyyat-ı Osmaniyye-Mukaddarat-ı Tarihiyye. İstanbul: II. Baskı. (1331): 10.

Elgin, Necati. Üçüncü Sultan Selîm (İlhâmî). Konya: Konya Mülhâkatı Eski Eserleri Sevenler Derneği Yayını, Yıldız Basımevi, 1959.

Eren, Ahmet Cevat. Selîm III’ün Biyografisi. İstanbul: Nurgök Matbaası, 1964.

Faik Reşad. “Eski Bilginler, Düşünürler.” Eslâf, İstanbul: 1312. Tercüman 1001 Temel Eser. Haz. Şemsettin Kutlu, Kervan Kitapçılık.

“İlhâmî III. Selîm.” Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi; Devirler, İsimler, Eserler, Terimler. c. 4. İstanbul: Dergah Yayınları, (1982): 362-363.

Kam, Ruşen Ferit. “Üçüncü Selîm.” Ankara: Radyo Mecmuası, Müzik Konuşmaları, c. 5. sayı 49, (1 Şubat 1949) 4.

Kocatürk, Vasfi Mahir. Osmanlı Pâdişahları. Ankara: 1963.

Koçu, Reşat Ekrem. Osmanlı Pâdişahları. İstanbul: Ana Yayınevi, 1981.

Köprülü, Fuad. Edebiyat Araştırmaları. Ankara: TTK. 1966.

Kuntay, Midhat Cemal. “Pâdişahlar ve Şâirler.” İstanbul: Son Posta Gazetesi, (26. 3. 1939) 4.

Mehmed Süreyya. Sicill-i Osmanî. “İlhâmî” Haz. Nuri Akbayar ve Seyit Ali Kahraman. İstanbul: Tarih Vakfı, Yurt Yayınları, c. 1. (1996.) 40-41.

Mustafa Necip Efendi. Selîm Hân-ı Sâlis Asri Vekâyiî Tarihçesi. İstanbul: Matbaa-yi Âmire, Bayezıd Ktb. No: 29972. (18 Ramazan 1280-1863): 100-103.

Necib Âsım, “Vatanperverliğin Temâsil-i Şâhânesi.” Târih-i Osmanî Encümeni Mecmuası, Beşinci sene, sayı: 183, numara: 28, (1 Teşrîn-i evvel 1330): 193-199.

Okçu, Naci. Şeyh Gâlib Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri, Şiirlerinin Umûmî Tahlili ve Dîvânın Tenkitli Metni. Ankara: Kültür Bakanlığı, 1993.

Onay, Ahmet Talat. Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı. Haz. Cemal Kurnaz. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1992.

Osmanlı Pâdişahları Ansiklopedisi. “Sultan III. Selîm.” İstanbul: Yeni Asya Yayınları, (1986): 558-587.

Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: MEB. 1983. III. Selîm Konseri, Canlı Özel Programı Sunuş Metni, Ankara: TRT 1 03. 03. 1999, Saat: 21: 30.

Tanpınar, Ahmed Hamdi. 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Çağlayan Kitabevi, 1967.

Tanrıkorur, Cinuçen. “Yabancı Elinde Mûsikîmiz.” Akademi Mecmuası, yıl: 7, Sayı: 2, İstanbul: (7 Nisan 1978): 62.

Yılmaz, Kâşif. III. Selîm (İlhâmî) (Hayatı, Edebî Kişiliği ve Dîvânın Tenkitli Metni), Trakya Üniversitesi Araştırma Projesi, Edirne, 2001.

Yücel, Yaşar ve Ali Sevim. Türkiye Tarihi. c. 3. Ankara: TTK. 1991.

Yüksel, Sedit. Şeyh Gâlib Eserlerinin Dil ve Sanat Değeri. Ankara: Türkiye İş Bankası Yayınları, TTK. Basımevi, 1980.

Yazar Hakkında

Yazılar sayısı : 1758

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*

* Copy This Password *

* Type Or Paste Password Here *

11.587 Spam Comments Blocked so far by Spam Free Wordpress

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

Üstüne gidin